Borçlar Hukuku kategorisindeki güncel hukuki gelişmeler, mevzuat değişiklikleri ve içtihat analizleri.
6098 sayılı TBK m. 20-25 kapsamında genel işlem koşullarının denetimi; kapsam, yorum ve içerik aşamalarından oluşur. İspat yükünün düzenleyende olduğu bu süreçte, dürüstlük kuralına aykırı standart hükümlerin yazılmamış sayılması yaptırımıyla sözleşme adaleti tesis edilir.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 77 uyarınca, haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen taraf, bu kazanımı iade etmekle yükümlüdür. Davanın başarıya ulaşması; zenginleşme, fakirleşme ve uygun illiyet bağının kümülatif varlığı ile zenginleşmenin gerçekleştiği anın (el çekme veya satış tarihi gibi) doğru tespitine bağlıdır.
Kambiyo senetlerinde bedelsizlik iddiası, temel borç ilişkisinin geçersizliği veya sona ermesi halinde senet borçlusuna tanınan bir şahsi defidir. Menfi tespit davası ile ileri sürülen bu iddiada ispat yükü, senedin talili ve üzerinde yer alan bedel kayıtlarına göre şekillenirken; yazılı delil kuralı ve üçüncü kişi hamillerin kötüniyeti davanın kaderini belirleyen kritik usuli eksenlerdir.
Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinde geçerlilik şartı olan resmi şekil eksikliğinin hakkın kötüye kullanılması yasağıyla aşılması, yüklenicinin temerrüdü halinde ileriye veya geriye etkili fesih ayrımı ve tapu sicilindeki şerhlere rağmen bankalarca tesis edilen ipoteklerin fekki usulleri, mülkiyet hakkının korunması noktasında kritik öneme sahiptir.
İşyerinde psikolojik taciz (mobbing) davalarında tazminat sorumluluğu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 417 uyarınca işverenin işçinin kişiliğini koruma borcuna dayanmakta olup; ispat yükü noktasında "ilk görünüş ispatı" (prima facie) ilkesi uygulanarak işçinin kuvvetli emareler sunması yeterli görülmektedir.
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, resmi vasiyetname şeklinde düzenlenmesi zorunlu, ivazlı ve talih-tesadüfe bağlı bir borç ilişkisidir. Sözleşmenin geçerliliği resmi şekil şartına ve bakım borcunun fiilen ifasına bağlı olup, mirasçılardan mal kaçırma kastının varlığı halinde 1.4.1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca muvazaa nedeniyle iptali mümkündür.
6502 sayılı TKHK m. 8 ve 11 uyarınca ayıplı malda tüketicinin seçimlik hakları yenilik doğurucu nitelikte olup, onarım hakkının kullanılmasının dürüstlük kuralı çerçevesinde diğer hakları tüketip tüketmediği hususu ispat yükü ve hakkaniyet denetimi ekseninde incelenmektedir.
Çekte bedelsizlik iddiası, kambiyo senedinin soyutluğu ilkesi ile temel borç ilişkisi arasındaki dengeyi belirleyen, ispat yükünün kural olarak davacı borçlu üzerinde toplandığı teknik bir savunma aracıdır. Bu analizde, 6102 sayılı TTK m. 687 ve İİK m. 72 çerçevesinde bedelsizlik def'inin üçüncü kişilere karşı ileri sürülme koşulları ve güncel Yargıtay içtihatları incelenmektedir.
Menfi tespit davası, borçlunun icra tehdidi veya maddi hukuk temelindeki borç iddiası karşısında hukuki durumunu netleştirmesini sağlayan, ispat yükünün kural olarak alacaklıda olduğu istisnai bir tespit davasıdır. İİK 72 kapsamında açılan bu davalarda hukuki yarar, özellikle derdest icra takipleri ve itirazın iptali davalarıyla olan etkileşimi üzerinden mahkemelerce re'sen gözetilen temel dava şartıdır.
İş hukukunda zamanaşımı, alacağın türüne göre 5 veya 10 yıllık sürelere tabi olan ve borcu sona erdirmeyip eksik borç haline getiren maddi hukuk etkili bir usul savunmasıdır. Kıdem tazminatında fesihle başlayan muacceliyet, ıslah aşamasında iki haftalık kesin süreyle sınırlanan zamanaşımı defi ile adliye pratiğinde kritik bir savunma hattı oluşturur.
Borcun üstlenilmesi, borcun içeriği değişmeksizin borçlu tarafın değiştiği ve asıl borçlunun borçtan kurtarıldığı hukuki bir tasarruf işlemidir. Borcun nakli sürecinde iç ve dış üstlenme ayrımı, fer'i hakların akıbeti, kefilin sorumluluğu ve yeni borçlunun ileri sürebileceği def'i hakları ispat yükü ve hak düşürücü süreler ekseninde incelenmektedir.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 129. maddesinde düzenlenen üçüncü kişi yararına sözleşmeler, sözleşmelerin nispiliği ilkesinin en temel istisnasını oluşturur. Adliye pratiğinde bu müessese, özellikle tam ve eksik ayrımı noktasında aktif husumet ehliyeti ve asıl sözleşmenin şekil şartına bağlılık gibi kritik ispat yükümlülükleri üzerinden uyuşmazlıklara konu olmaktadır.
6098 sayılı TBK m. 122 uyarınca munzam zarar, temerrüt faizini aşan alacaklı kaybının tazminini hedefleyen, borçlunun kusuruna dayalı ve asıl alacaktan bağımsız bir tazminat türüdür. Yargıtay'ın güncel içtihatları, genel ekonomik verilerin karine teşkil etmeyeceğini, somut ispat yükünün alacaklıda olduğunu vurgulamaktadır.
6102 sayılı TTK m. 11/3 uyarınca ticari işletme devri, nitelikli yazılı şekle ve ticaret siciline tescile tabi bir tasarruf işlemidir. Sözleşmede zorunlu unsurların eksikliği veya tescil yokluğu, devrin külliyen butlanına yol açarken; devralanın borçlardan müteselsil sorumluluğu TBK m. 202 kapsamında ilan şartına bağlıdır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 207/2 uyarınca, aksi kararlaştırılmadıkça satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlüdür. Bu kanuni karine, malın teslimi ile bedelin ödendiği yönünde bir karine teşkil etmekle birlikte, veresiye satış savunması veya vade tayini durumunda ispat yükünün yer değiştirmesine neden olan kritik bir usul hukuku dengesi barındırır.
İcra ve İflas Kanunu madde 67 uyarınca açılan itirazın iptali davası, borçlunun itirazının alacaklıya tebliğinden itibaren bir yıllık hak düşürücü süreye tabidir; bu süreçte alacağın likit olması icra inkar tazminatına hükmedilmesi için temel şarttır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 19. maddesi uyarınca muvazaa, tarafların gerçek iradelerini gizleyerek üçüncü kişileri aldatma amacıyla yaptıkları irade beyanı ile bu beyanın hukuk dünyasındaki hükümsüzlüğünü düzenler. İspat yükü, muris muvazaası istisnaları ve görevli mahkeme tayini, uyuşmazlıkların çözümünde belirleyici usul aşamalarıdır.
Avukata karşı açılan davalarda zamanaşımı rejimi, talebin tazminat veya iade alacağı niteliğinde olmasına göre ikili bir ayırıma tabidir. Yargıtay içtihatları uyarınca, vekalet sözleşmesinden doğan hesap verme ve iade borçlarında 5 yıllık süre ancak hesap verme borcunun ifası veya sözleşmenin sona ermesiyle işlemeye başlar.
Eser ve kira sözleşmelerinde teslim olgusunun ispatı, işlemin hukuki niteliğine göre tanık veya yazılı delil sınırlamasına tabidir. İspat yükü kural olarak teslim borçlusunda olup, anahtar teslimi gibi hukuki sonuç doğuran fiillerde HMK 200 uyarınca senetle ispat zorunluluğu esastır.
Eser sözleşmesi, yüklenicinin bir sonuç meydana getirme borcu altına girdiği, iş sahibinin ise bedel ödemeyi üstlendiği ani edimli bir iş görme akdidir. Yüklenicinin özen borcu ve eserin ayıpsız teslimi, uyuşmazlıklarda ispat yükünün belirlenmesinde temel teşkil eder.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 183 uyarınca alacağın devri, borçlunun rızası aranmaksızın yazılı şekil şartına bağlı olarak gerçekleştirilen bir tasarruf işlemidir. Devirle birlikte alacağa bağlı fer’i haklar kendiliğinden intikal ederken, borçlu TBK m. 188 çerçevesinde devri öğrendiği andaki tüm def’ileri yeni alacaklıya karşı ileri sürme hakkına sahiptir.
Müteselsil borçluluk, alacaklıya borcun tamamını dilediği borçludan talep etme yetkisi tanıyan, borçlular arasında ise rücu ve halefiyet mekanizmalarıyla dengelenen bir hukuki statüdür. 6098 sayılı TBK m. 162 ve devamı hükümleri, dış ilişkide alacaklının teminatını güçlendirirken iç ilişkide pay esasına dayalı bir sorumluluk rejimi öngörür.
İcra ve İflas Kanunu’nun 72. maddesi kapsamında ikame edilen menfi tespit davaları, borçlunun maddi hukuk bakımından borçlu olmadığının tespiti amacını güden ve ispat yükünün uyuşmazlığın mahiyetine göre yer değiştirdiği spesifik bir dava türüdür. İmzaya itiraz, bedelsizlik ve teslim olgusunun ispatı gibi unsurlar, yargılama pratiğinde grafolojik incelemeler ve ticari defterlerin delil vasfı üzerinden şekillenmektedir.
Türk Borçlar Kanunu m. 30-39 uyarınca esaslı yanılma, sözleşmenin geçmişe etkili feshini mümkün kılan bir irade sakatlığı halidir. Bir yıllık hak düşürücü süre içinde ileri sürülmesi gereken bu sakatlık, ispat yükü ve dürüstlük kuralı ekseninde adliye pratiğinde teknik bir ispat süreci gerektirir.