İbadethanelere ve Mezarlıklara Zarar Verme Suçu: TCK 153 Kapsamında Hukuki Analiz ve Adliye Pratiği

TCK 153 Kapsamında İbadethanelere ve Mezarlıklara Zarar Verme Suçunun Temel Karakteristiği

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 153. maddesi, ibadethanelere ve mezarlıklara yönelik zarar verme eylemlerini, genel mala zarar verme suçundan (m. 151) ayırarak müstakil ve daha ağır yaptırıma tabi bir suç tipi olarak düzenlemiştir. Kanun koyucu, bu madde ile sadece mülkiyet hakkını değil, aynı zamanda toplumun dini inançlarını, manevi değerlerini ve ölüye olan saygı hissini de hukuki koruma altına almıştır. TCK 153/1 uyarınca; ibadethaneleri, eklentilerini, buralardaki eşyayı veya mezarları yıkmak, bozmak veya kırmak suretiyle zarar veren fail, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suçun oluşması için mülkiyetin devlete, vakıfa veya özel kişiye ait olması suçun temel niteliğini değiştirmez; belirleyici olan yapının veya yerin tahsis amacıdır.

Adliye pratiğinde bu suç, sıklıkla TCK 152/1-a maddesinde düzenlenen "kamu malına zarar verme" suçu ile karıştırılmaktadır. Ancak Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve ilgili dairelerin yerleşik içtihatlarına göre, TCK 153 maddesi "özel hüküm" (lex specialis) niteliğindedir. Dolayısıyla, zarar verilen yer bir cami veya mezarlık ise, fail hakkında genel nitelikli olan kamu malına zarar verme hükümleri değil, doğrudan TCK 153 hükümleri uygulanmalıdır. Bu durum, failin lehine bir sonuç doğurur zira TCK 152/1-a'da üst sınır altı yıl iken, TCK 153/1'de üst sınır dört yıldır.

Maddi Unsur: Yıkma, Bozma, Kırma ve Kirletme Fiillerinin Analizi

TCK 153. maddesinde düzenlenen suç, seçimlik hareketli bir yapıya sahiptir. Kanun metninde "yıkmak", "bozmak", "kırmak" ve ikinci fıkrada "kirletmek" fiilleri sayılmıştır. Yargıtay uygulamasında bu kavramlar teknik anlamda şu şekilde ayrıştırılmaktadır:

• Yıkma: Yalnızca taşınmazlar için söz konusu olup, yapının önceki kullanış biçimine uygun olarak bir daha kullanılamaz duruma getirilmesini ifade eder.
• Kırma: Taşınır veya taşınmaz bir malın maddî varlığına zarar vererek onun bütünlüğünü bozmaktır.
• Bozma: Malın fiziksel varlığı korunsa dahi, amacına uygun kullanılmasını engelleyen müdahalelerdir.
• Kirletme: Taşınmazın duvarına yazı yazmak, resim yapmak veya madde 153/2 kapsamında dışkı/atık bırakmak gibi fiillerdir.

"Mala zarar verme suçu başkasının mülkiyetinde bulunan taşınır veya taşınmaz malın kısmen veya tamamen yıkılması, tahrip edilmesi, yok edilmesi, bozulması kullanılamaz hâle getirilmesi veya kirletilmesiyle oluşur. Bu bakımdan, söz konusu suç, seçimlik hareketli bir suçtur. Yıkma, yalnızca taşınmazlar için söz konusudur. Taşınmazın önceki kullanış biçimine uygun olarak bir daha kullanılamaz duruma getirilmesini ifade eder. Yok etme, suça konu şeyin maddî varlığını ortadan kaldırmaktır. Bozma, suça konu şeyin, amacına uygun olarak kullanılması olanağını ortadan kaldırmaktır."

Kaynak: (Kapatılan) 15. Ceza Dairesi - Esas No: 2013/11534 - Karar No: 2013/13952

Belgeyi Gör: (Kapatılan)15. Ceza Dairesi 2013/11534 E. , 2013/13952 K.

İbadethane Eklentileri ve Eşya Kavramının Sınırları

Suçun konusu sadece ibadethanenin ana yapısı değil, aynı zamanda eklentileri ve içerisindeki eşyalardır. Cami bahçesindeki şadırvan, medrese, aşevi, kütüphane veya minare eklenti kapsamında değerlendirilir. İçerideki halılar, avizeler, dini kitaplar veya ses sistemleri ise "eşya" kapsamına girer. Örneğin, cami bahçesindeki alçı korkulukların kırılması (Kaynak 1) veya imam odasının kapı camının kırılması (Kaynak 5) doğrudan bu suçun maddi unsurunu oluşturur.

Mezarlıkların Korunmasına Yönelik Yapılar

Mezarlıklar, ölülerin gömüldüğü ve dıştan bu niteliği belli olan yerlerdir. Kanun, mezarın kendisinin yanı sıra, mezarlık üzerindeki her türlü yapıyı (mezar taşı, türbe binası) ve mezarlığı çevreleyen ihata duvarlarını veya parmaklıkları da koruma kapsamına almıştır. Bir mezarlığın koruma duvarının yıkılması, TCK 153/1 kapsamında değerlendirilmelidir.

Norm Çatışması: TCK 152/1-a mı yoksa TCK 153/1 mi?

Yargılama makamlarının en çok tereddüt ettiği husus, kamu kurumuna bağlı veya kamu hizmetine tahsis edilmiş ibadethanelere verilen zararın hangi madde kapsamında cezalandırılacağıdır. TCK 152/1-a, kamu malına zarar vermeyi daha ağır yaptırıma bağlamıştır. Ancak Yargıtay Ceza Genel Kurulu, ibadethanelerin ve mezarlıkların "kamu malı" veya "kamu yararına tahsis edilmiş yapı" niteliğinden ziyade, dini inançlarla ilgili özel bir koruma alanı olduğunu vurgulamaktadır.

Özellik	TCK 152/1-a (Kamu Malı)	TCK 153/1 (İbadethane/Mezarlık)
Hapis Cezası	1 yıldan 6 yıla kadar	1 yıldan 4 yıla kadar
Suçun Niteliği	Genel nitelikli ağırlaştırılmış hal	Özel hüküm (Lex Specialis)
Şikayet	Resen kovuşturulur	Resen kovuşturulur
Korunan Değer	Kamu mülkiyeti / hizmeti	Dini değerler / mülkiyet

Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun 2012/9-1450 Esas sayılı ilamında belirtildiği üzere, suç vasfının hatalı tayin edilmesi sadece ceza miktarını değil, zamanaşımı ve hak yoksunlukları gibi sanığın hukuki durumunu etkileyen birçok sonucu da değiştirmektedir. Bu nedenle, ibadethanelere yönelik eylemlerde TCK 153/1'in uygulanması zorunluluktur.

"Kaldı ki, bir ila dört yıl arasında hapis cezasını gerektiren ibadethanelere zarar verme suçunda, bir ilâ altı yıl arasında hapis cezasını gerektiren kamu malına zarar verme suçuna göre daha lehe yaptırımlar öngörüldüğünden, sanığın hukuki durumunun yeniden tayin ve takdir edilmesi de gerekmektedir. Bu itibarla, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazının reddine karar verilmelidir."

Kaynak: Ceza Genel Kurulu - Esas No: 2012/9-1450 - Karar No: 2013/232

Belgeyi Gör: Ceza Genel Kurulu 2012/9-1450 E. , 2013/232 K.

Tahkir Maksadıyla İşleme: TCK 153/3 ve Cezanın Artırılması

TCK 153. maddesinin üçüncü fıkrası, failin saikine (amacına) dayalı bir ağırlaştırıcı sebep öngörmüştür. Eğer zarar verme veya kirletme eylemi, ilgili dini inanışı benimseyen toplum kesimini "tahkir" (aşağılama, küçük düşürme) maksadıyla işlenmişse, verilecek ceza üçte bir oranında artırılır.

Tahkir Kastının Tespiti

Bu fıkranın uygulanabilmesi için failin sadece mala zarar verme kastıyla hareket etmesi yeterli değildir; ayrıca toplumun bir kesiminin inançlarına hakaret etme, onları rencide etme amacı gütmesi gerekir. Örneğin, bir cami duvarına inançları aşağılayıcı sloganlar yazılması veya dini ritüellerle dalga geçecek şekilde eşyalara zarar verilmesi bu kapsamda değerlendirilebilir. Salt öfke veya hırsızlık amacıyla (örneğin cami klimasını çalmak için duvara zarar vermek) gerçekleştirilen eylemlerde, tahkir maksadının varlığından söz edilemez.

Toplum Kesimi Kavramı

Maddede geçen "ilgili dini inanışı benimseyen toplum kesimi" ifadesi, anayasal laiklik ilkesi gereği sadece İslam dinine mensup olanları değil; Hristiyanlık, Musevilik veya diğer inanç gruplarını da kapsar. Yargıtay 15. Ceza Dairesi, Şıh Rih Türbesi'nde kitap yakan failin eylemini 153/1 kapsamında değerlendirirken, yerel mahkemelerin alt ve üst sınır tayininde orantılılık ilkesine dikkat etmesi gerektiğini vurgulamıştır (Kaynak 9).

Kirletme Suçu: TCK 153/2 Uygulaması ve Pratik Örnekler

Maddenin ikinci fıkrası, zarar verme boyutuna varmayan ancak ibadethane veya mezarlığın temizliğini, görselliğini veya saygınlığını bozan "kirletme" fiillerini düzenler. Bu suçun cezası üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır.

• Tanım: Kirletme; pisletmek, pis ve kirli şeyler bulaştırmak, atık bırakmak veya izinsiz afiş/ilan yapıştırmak şeklinde gerçekleşebilir.
• Adliye Pratiğinden Örnek: Bir dernek bünyesindeki mescitte halıların üzerine dışkı bırakılması eylemi, Yargıtay tarafından TCK 153/2 kapsamında "kirletme" suçu olarak onanmıştır (Kaynak 14).

Bu fıkrada seçimlik olarak adli para cezası öngörüldüğünden, mahkemenin hapis cezası yerine doğrudan adli para cezasına hükmetme yetkisi bulunmaktadır. Ancak hapis cezası seçilirse, TCK 50. maddedeki seçenek yaptırımlara çevirme imkanı da saklıdır.

Manevi Unsur: Genel Kast ve Saik Ayrımı

İbadethanelere ve mezarlıklara zarar verme suçu ancak genel kastla işlenebilir. Bu, failin hareketinin sonuçlarını (zararı) bilmesi ve istemesi anlamına gelir. Taksirle (dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılıkla) işlenen fiiller, örneğin bir aracın manevra yaparken yanlışlıkla mezarlık duvarına çarpması, TCK 153 kapsamında suç oluşturmaz. Bu durumda ancak hukuk mahkemelerinde tazminat davası açılabilir.

"Suçun manevi unsuru genel kasttır. Suç taksirle işlenemez. Bu nedenle dikkatsizlikle bir eserin kırılması halinde bu suç oluşmaz. Maddenin ikinci fıkrasında, bu yerleri ve bu yerlerdeki eşyaları pisletmek, pis ve kirli şeyler bulaştırmaktır. Atık bırakmak, duvarlara yazı yazmak, resim yapmak, afiş ve ilan yapıştırmak kirletme fiiline örnek gösterilebilir."

Kaynak: (Kapatılan) 15. Ceza Dairesi - Esas No: 2013/11534 - Karar No: 2013/13952

Belgeyi Gör: (Kapatılan)15. Ceza Dairesi 2013/11534 E. , 2013/13952 K.

Editörün Notu: Failin sarhoş olması veya "sinirlenmiş" olması kastı ortadan kaldırmaz. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, camiye girenlerin kendisini sinirlendirmesi üzerine camın kırılmasını kastın varlığı için yeterli görmüş, haksız tahrik hükümlerinin uygulanmayacağına hükmetmiştir (Kaynak 21).

Mezarlıkların Korunması: Birden Fazla Mağdur ve Zincirleme Suç

Mezarlıklara yönelik eylemlerde, her bir mezarın farklı bir kişiye (veya aileye) ait olması nedeniyle hukuki durum karmaşıklaşabilir. Eğer fail, bir mezarlık içerisindeki birden fazla mezara aynı anda zarar verirse, TCK 43/1 maddesi uyarınca zincirleme suç hükümleri mi uygulanacaktır yoksa her bir mağdur için ayrı suç mu oluşacaktır?

Yargıtay 9. Ceza Dairesi'nin 2009/3405 Esas sayılı kararında, farklı kişilere ait mezarlara zarar verilmesi durumunda "mağdur sayısınca suç" oluşacağı kabul edilmiştir. Ancak yerel mahkemenin zincirleme suç kabulü ile eksik ceza vermesi, aleyhe temyiz bulunmadığı durumlarda bozma nedeni yapılmamaktadır (Kaynak 8). Müdafi ve vekil hukukçuların, mağduriyetin tespiti noktasında mezar sahiplerinin kimlik bilgilerini ve şikayet haklarını dosyaya sunmaları önem arz eder.

İçtihat Aykırılığı: Yakarak Zarar Verme ve Vasıflandırma Sorunu

İbadethanelerin yakılması durumunda TCK 153 mü yoksa TCK 152/2-a (yakarak mala zarar verme) mı uygulanacaktır? Bu konuda Yargıtay daireleri arasında ciddi bir içtihat uyuşmazlığı mevcuttur. 8. Ceza Dairesi, üç ayrı camiyi yakan fail hakkında TCK 152/1-a ve 152/2-a (kamu malını yakarak zarar verme) maddelerinin uygulanmasını yerinde bulmuştur. Ancak karşı oy gerekçesinde, ibadethanelerin özel bir madde olan TCK 153'te düzenlendiği, yakmanın da "bozma/yıkma" fiilinin bir işleniş biçimi olduğu savunulmuştur.

"Dosya kapsamına göre, hükümlünün üç ayrı camiyi yakarak zarar vermesinden ibaret eyleminin TCK.nun 152/1-a,152/2-a maddelerinde tanımlı suçun unsurlarının oluştuğu, bu itibarla suç vasfının tayininde bir isabetsizlik görülmediğinden... kanun yararına bozma isteminin REDDİNE... KARŞI DÜŞÜNCE: İbadethaneler ve mezarlıklar TCK.nun 152/1 maddesi kapsamında sayılmayıp, özel olarak TCK.nun 153. maddesinin konusu olarak düzenlenmeleri karşısında bunlara karşı işlenen zarar verme eylemlerini TCK.nun 152/1-a maddesi kapsamında değerlendirmek mümkün değildir."

Kaynak: 8. Ceza Dairesi - Esas No: 2017/5617 - Karar No: 2017/13183

Belgeyi Gör: 8. Ceza Dairesi 2017/5617 E. , 2017/13183 K.

Uygulamada, eylemin ağırlığına göre savcılıkların bazen her iki maddeden de sevk yaptığı görülmektedir. Ancak genel kural, özel hükmün önceliğidir.

Etkin Pişmanlık ve Uygulama Engeli (TCK 168)

Mala zarar verme suçunun temel ve nitelikli hallerinde (TCK 151, 152) zararın giderilmesi halinde TCK 168 uyarınca etkin pişmanlık hükümleri uygulanarak cezada indirime gidilebilir. Ancak adliye pratiğinde sıklıkla gözden kaçan husus şudur: TCK 153 maddesi, TCK 168. maddesinde sayılan "etkin pişmanlık uygulanacak suçlar" listesinde yer almamaktadır.

Yargıtay 15. Ceza Dairesi, camın bedelini ödeyen sanık hakkında TCK 168/2 maddesinin uygulanmamasını isabetli bulmuştur (Kaynak 23). Kanun koyucu, ibadethanelere ve mezarlıklara verilen zararın sadece maddi bir zarar olmadığını, manevi bir değerin de ihlal edildiğini kabul ederek, parayla bu suçun "pişmanlığının" ceza indirimi sağlayamayacağını öngörmüştür.

Uygulama Notu: Zararın giderilmesi ceza indirimi sağlamasa da, mahkemece TCK 62 uyarınca yapılacak takdiri indirimde veya TCK 50 uyarınca cezanın seçenek yaptırımlara çevrilmesinde olumlu bir faktör olarak değerlendirilebilir.

Usul Hukuku: Görevli Mahkeme, Zamanaşımı ve Şikayet

TCK 153 kapsamındaki suçlar şikayete tabi değildir; savcılık tarafından resen (kendiliğinden) soruşturulur. Bu suçun mağduru tüm toplumdur ancak suçtan doğrudan zarar gören tüzel kişilikler (Vakıflar Genel Müdürlüğü, Diyanet İşleri Başkanlığı, ilgili dernekler veya belediyeler) davaya katılma talebinde bulunabilirler.

1. Görevli Mahkeme: Asliye Ceza Mahkemesi'dir.
2. Dava Zamanaşımı: TCK 153/1 için öngörülen hapis cezasının üst sınırı 4 yıl olduğundan, TCK 66/1-e uyarınca 8 yıllık olağan zamanaşımına tabidir. Kesici sebeplerle bu süre 12 yıla kadar uzayabilir (Kaynak 11).
3. İspat Vasıtaları:
   • Olay yeri inceleme raporları ve fotoğraflar.
   • Varsa güvenlik kamerası (MOBESE/İşyeri) görüntüleri.
   • Tanık beyanları (Özellikle cami görevlileri veya ziyaretçiler).
   • Hasar tespit tutanakları (Belediye veya Vakıflar teknik ekiplerince hazırlanan).

Yargılama Sürecinde Sanık Savunması ve Risk Analizi

TCK 153 suçundan yargılanan bir sanık için en büyük risk, suçun hapis cezası alt sınırının (1 yıl) yüksek olması ve etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanamamasıdır. Savunma stratejisi kurgulanırken şu noktalar üzerinde durulmalıdır:

• Zarar Verme Kastı: Sanığın amacının zarar vermek mi yoksa başka bir eylem sırasında (örneğin hırsızlık veya kavga) zararın arızi olarak mı oluştuğu tartışılmalıdır.
• İbadethane/Eklenti Niteliği: Zarar gören yerin gerçekten bir ibadethane veya eklentisi olup olmadığı, hukuki tahsis kararının bulunup bulunmadığı sorgulanmalıdır (örneğin henüz inşaat halindeki bir bina ibadethane sayılmayabilir).
• Kirletme ve Zarar Verme Ayrımı: Eğer fiil sadece basit bir kirletme ise, TCK 153/1 yerine daha hafif olan 153/2'den hüküm kurulması talep edilmelidir.
• Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB): Sanığın sabıkasız olması durumunda CMK 231 uyarınca HAGB talep edilmeli, ancak denetim süresi içinde yeni bir suç işlenmemesi gerektiği hatırlatılmalıdır (Kaynak 1).

Sıkça Sorulan Sorular

1. Cemevleri TCK 153 kapsamında "ibadethane" sayılır mı? Yargıtay ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları ışığında, bir yerin ibadethane sayılıp sayılmaması için idari bir karardan ziyade, o mekanın fiilen ibadet amacıyla kullanılıp kullanılmadığına bakılır. Toplumun bir kesimi tarafından ibadet amacıyla kullanılan Cemevlerine yönelik zarar verme eylemleri de TCK 153 kapsamında değerlendirilmektedir.

2. Mezar taşının yanlışlıkla (taksirle) kırılması durumunda hapis cezası verilir mi? Hayır. TCK 153 suçu ancak kasten işlenebilir. Taksirle verilen zararlar ceza hukukunun değil, borçlar hukukunun (haksız fiil) konusudur. Zarar veren kişi sadece maddi tazminat ödemekle yükümlü olur.

3. Cami bahçesindeki muslukları çalmak için söken kişi hem hırsızlık hem de TCK 153'ten ceza alır mı? Evet. Yargıtay uygulamasına göre, hırsızlık suçunu işlemek için eşyaya zarar verilmesi durumunda "gerçek içtima" kuralı uygulanır. Fail hem TCK 142 (nitelikli hırsızlık) hem de TCK 153 (ibadethanelere zarar verme) maddelerinden ayrı ayrı cezalandırılır (Kaynak 23).

4. Zararı tamamen karşıladım, cezaevine girmekten kurtulabilir miyim? TCK 153 suçu etkin pişmanlığa (TCK 168) tabi değildir; yani zararı ödemek kanuni bir ceza indirimi sağlamaz. Ancak, mahkeme zararın giderilmesini sanığın pişmanlığının göstergesi kabul ederek cezayı alt sınırdan tayin edebilir veya TCK 62 indirimi uygulayabilir. Ayrıca ceza 2 yılın altında kalırsa ertelenebilir veya HAGB kararı verilebilir.

Kaynakça

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (m. 151, 152, 153, 168).
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu - Esas No: 2012/9-1450, Karar No: 2013/232.
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu - Esas No: 2012/9-1470, Karar No: 2013/233.
• Yargıtay 15. Ceza Dairesi - Esas No: 2013/11534, Karar No: 2013/13952.
• Yargıtay 8. Ceza Dairesi - Esas No: 2017/5617, Karar No: 2017/13183.
• Yargıtay 15. Ceza Dairesi - Esas No: 2014/9799, Karar No: 2015/23763.
• Yargıtay 2. Ceza Dairesi - Esas No: 2022/15563, Karar No: 2023/405.
• Yargıtay 15. Ceza Dairesi - Esas No: 2014/3885, Karar No: 2015/22299.

---

Yasal Uyarı: Bu makale, ibadethanelere ve mezarlıklara zarar verme suçu (TCK 153) hakkında profesyonel hukukçulara yönelik teknik bir analiz sunmak amacıyla kaleme alınmıştır. İçerik genel bilgilendirme mahiyetindedir; somut olayın özelliklerine göre hukuki sonuçlar değişebilir. Herhangi bir hak kaybına uğramamak için bir avukattan profesyonel danışmanlık alınması tavsiye edilir.

Ana Kategori Rehberi

Bu konunun genel çerçevesi için Ceza Hukuku Genel Rehberi sayfasına bakabilirsiniz.