CMK 180 ve İstinabe Usulünde Vasıtasızlık İlkesinin Sınırları: Büyükşehir Yasağı ve SEGBİS Uygulaması

Ceza muhakemesi hukukunda delillerin doğrudan doğruyalığı (vasıtasızlık) ilkesi, hükmü verecek olan mahkemenin delillerle bizzat temas etmesini, tanıkları doğrudan dinlemesini ve maddi gerçeğe aracı kullanmaksızın ulaşmasını amirdir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 180, bu temel ilkenin zorunluluk hallerindeki istisnalarını düzenleyerek istinabe ve naip hakimlik kurumlarını sınırlı bir çerçevede uygulama alanına dahil etmiştir. 2026 yılı yargı pratiğinde, özellikle Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) teknolojisinin istinabe üzerindeki önceliği ve büyükşehir belediye sınırları içindeki istinabe yasağı, adil yargılanma hakkının usuli güvenceleri olarak titizlikle denetlenmektedir.

Ceza Muhakemesinde Vasıtasızlık İlkesi ve CMK 180 İstisnaları

Ceza yargılamasının temel taşı olan vasıtasızlık ilkesi, mahkemenin delilleri değerlendirirken tanığın jest, mimik ve anlatım tarzını bizzat gözlemlemesini gerektirir. CMK m. 180/1 uyarınca, hastalık, malullük veya giderilmesi mümkün olmayan diğer nedenlerle bir tanık veya bilirkişinin duruşmada hazır bulunması mümkün olmazsa, beyanının naip hakim veya istinabe yoluyla alınmasına karar verilebilir.

Doğrudan Doğruyalık İlkesinin Teorik ve Pratik Temelleri

Vasıtasızlık ilkesi, yalnızca bir usul kuralı değil, aynı zamanda hakimin vicdani kanaatinin oluşumunda delil takdirinin sıhhatini sağlayan bir unsurdur. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarında vurgulandığı üzere, yargılama işlemlerinin bizzat mahkemece yerine getirilmemesi istisnai bir durumdur. Bu istisnaların genişletilmesi, yargılamanın özüne dokunma riski taşır.

"Doğrudan doğruyalık yani vasıtasızlık ilkesi gereği kovuşturma aşamasındaki işlemler mutlaka davayı gören mahkemece yapılmak zorundadır. Kanunun genel mantığı bu ilke üzerine kuruludur. Bilindiği gibi yargılama işlemlerinin mahkemece yerine getirilmemesi hali istisnai bir haldir. Duruşmanın vasıtasızlık (doğrudan doğruyalık ilkesi) kuralı gereği kanun koyucu tarafından zorunluluk hallerinin varlığı gözetilerek getirilmiş istisnalardır. İstisna olduğu için de kanun koyucunun belirlediği alanın dışına çıkılması kıyasen ya da geniş yorumla genişletilmesi mümkün değildir."

Kaynak: Yargıtay 9. Ceza Dairesi - Esas No: 2021/27039 - Karar No: 2025/2696

Belgeyi Gör

Naip Hakim ve İstinabe Arasındaki Usul Farklılıkları

Naip hakim, mahkemenin kendi üyelerinden birini belirli bir işlemi (örneğin yerinde keşif veya tanık dinleme) yapması için görevlendirmesidir. İstinabe ise, yargı çevresi dışındaki bir işlemin o yer mahkemesi aracılığıyla yapılmasıdır. Her iki kurum da CMK m. 180/1-2 çerçevesinde "zorunluluk" şartına bağlıdır. Uygulamada, naip hakim görevlendirilmesi, mahkeme heyetinin bir parçasının delille temasını sürdürmesi nedeniyle vasıtasızlık ilkesine istinabeden daha yakın kabul edilir.

Büyükşehir Belediye Sınırları İçinde İstinabe Yasağı

CMK m. 180/3 ve 4. fıkraları, büyükşehir belediye sınırları içerisinde bulunan yargı mercileri arasında istinabe usulünün uygulanmasını kural olarak yasaklamıştır. Bu düzenleme, coğrafi yakınlık ve ulaşım imkanları göz önüne alınarak vasıtasızlık ilkesinin korunmasını amaçlar.

Zorunluluk Olmadıkça İstinabe Kararı Verilememesi

Kanun metni açık bir şekilde "zorunluluk olmadıkça" büyükşehir belediye sınırları içindeki tanık, bilirkişi veya sanığın istinabe yoluyla dinlenemeyeceğini hükme bağlamıştır. Buradaki "zorunluluk", kişinin tıbbi bir engeli veya mahkemeye gelmesini imkansız kılan objektif bir mücbir sebep olarak yorumlanmalıdır. Mesafe veya iş yoğunluğu, büyükşehir içi istinabe için geçerli bir gerekçe kabul edilmemektedir.

"Büyükşehir Belediye sınırları içerisinde bulunan herhangi bir mahkemenin diğer mahkemeye veya başka bir mahkemeye talimat yazamayacağı yani istinabe talebinde bulunamayacağı gibi başka yerlerden (başka illerden, ilçelerden) kendilerine gönderilmiş olan istinabe taleplerini de aynı Büyükşehir Belediyesi içinde kişinin başka bir ilçede bulunması sebebiyle geri çeviremeyeceklerini hükme bağlamıştır. Bu hükümler emredici hükümlerdir. Yoruma müsait değildir ve bu hükümlere aykırılık doğrudan Kanuna aykırılık yani hukuka aykırılık sonucu doğurur."

Kaynak: Yargıtay 9. Ceza Dairesi - Esas No: 2021/12723 - Karar No: 2024/9648

Belgeyi Gör

İstinabe Evrakının Geri Çevrilmesi ve Kabulü Zorunluluğu

CMK m. 180/4 uyarınca, istinabe olunan mahkeme büyükşehir belediye sınırları içerisinde ise, ilgili kişi kendi yargı çevresinde bulunmasa dahi evrakı geri çevirmeksizin gereğini yapmak zorundadır. Bu hüküm, büyükşehirlerdeki farklı ilçe adliyeleri arasındaki yetki tartışmalarının yargılamayı uzatmasını engelleme amacı güder. Ancak bu durum, davanın asıl mahkemesinin büyükşehir içindeki bir başka adliyeye keyfi olarak talimat yazabileceği anlamına gelmez.

İşlem Türü	Büyükşehir Sınırları İçinde	Büyükşehir Sınırları Dışında	Usulü Dayanak
İstinabe (Talimat)	Kural olarak yasak (m. 180/3)	Zorunluluk halinde serbest	CMK m. 180
SEGBİS Kullanımı	Öncelikli ve Esas	İstinabeye Tercih Edilir	CMK m. 196/4
Naip Hakim	Mümkün (Zorunlulukla)	Mümkün	CMK m. 180/1
Geri Çevirme	Yasak (m. 180/4)	Yetkisizlik halinde mümkün	CMK m. 161/2 kıyasen

SEGBİS ile İstinabe Arasındaki Hiyerarşik İlişki

Güncel yargılama pratiğinde SEGBİS, istinabenin alternatifi olmaktan çıkıp, istinabeye karşı öncelikli bir yöntem haline gelmiştir. CMK m. 180/5 ve m. 196/4 hükmü, SEGBİS olanağının varlığı halinde artık klasik istinabe yoluna başvurulamayacağını zımnen ve açıkça düzenlemektedir.

Teknolojik İmkanın Yasal Zorunluluk Haline Gelmesi

SEGBİS, mahkemenin tanığı veya sanığı canlı olarak izlemesine, sorular sormasına ve beyan anındaki tepkilerini ölçmesine olanak tanıdığı için vasıtasızlık ilkesini en az zedeleyen uzaktan dinleme yöntemidir. Yargıtay daireleri arasındaki uyuşmazlıklarda, SEGBİS imkanı varken istinabe (talimat) yoluyla ifade alınması, savunma hakkının kısıtlanması ve vasıtasızlık ilkesinin ihlali olarak değerlendirilmektedir.

"Kanun koyucu 196/4. ve 180/son. mad. açıkça SEGBİS ile ifade alma imkanı varsa artık istinabe yapılamayacağını düzenlemiştir. Yani söz konusu düzenleme istisna olan istinabenin uygulanamayacağı hali düzenlemiştir. SEGBİS sisteminde sanık ile mahkeme canlı bağlanmakta birbirlerini rahatlıkla görmekle karşılıklı sorabilmektedirler. Mahkeme sanığı canlı gözlemlemektedir."

Kaynak: Yargıtay 22. Ceza Dairesi - Esas No: 2015/19580 - Karar No: 2016/8797

Belgeyi Gör

SEGBİS Kullanımında Zorunluluk Halinin Gerekçelendirilmesi

Her ne kadar SEGBİS vasıtasızlık ilkesine yakın olsa da, asıl olan sanığın veya tanığın duruşma salonunda bizzat hazır bulunmasıdır. Ceza Genel Kurulu kararlarına göre, mahkeme SEGBİS kullanımına karar verirken bunun nedenlerini (mesafe, güvenlik, tutukluluk hali vb.) belirtmelidir. Ancak sanığın SEGBİS ile dinlenmeye itiraz etmemesi ve duruşmada hazır edilme talebinin bulunmaması halinde, zorunluluk halinin açıkça yazılmamış olması tek başına bozma nedeni teşkil etmeyebilir.

Sanığın Duruşmada Hazır Bulunma Hakkı ve İstinabe Kısıtlaması

CMK m. 196 uyarınca sanığın sorgusu kural olarak davanın açıldığı mahkemece yapılır. Sanık, alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, istinabe yoluyla sorgulanamaz; ancak SEGBİS ile sorgusu mümkündür.

Beş Yıllık Sınır ve Sorgu Usulü

Hapis cezasının alt sınırı beş yıldan az olan suçlarda, sanığın yargı çevresi dışında bulunması halinde istinabe yoluyla sorgusu yapılabilir. Ancak bu durumda dahi, sanığın duruşmada bizzat bulunma talebi varsa veya mahkeme sanığın duruşmaya getirilmesini maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için gerekli görüyorsa, sanık duruşmada hazır edilmelidir. Beş yıl ve üzeri suçlarda ise istinabe mutlak bir yasaktır; bu durumda ya sanık bizzat getirtilmeli ya da SEGBİS kullanılmalıdır.

Duruşmadan Bağışık Tutulma ve SEGBİS Dengesi

Duruşmalardan bağışık tutulma talebi olmayan bir sanığın, özellikle hükmün açıklandığı son oturumda SEGBİS aracılığıyla dahi olsa hazır bulundurulmaması mutlak bir bozma nedenidir. Ancak sanık başka bir suçtan tutuklu veya hükümlü ise, SEGBİS kullanımı savunma hakkını kısıtlamaz, aksine sanığın duruşmaya katılımını sağlar.

"Duruşmalardan bağışık tutulma talebi bulunmayan ve hüküm tarihinde başka suçlardan hükümlü olduğu anlaşılan suça sürüklenen çocuğun, hükmün esasını oluşturan kısa kararın açıklandığı son oturumda hazır bulundurulmadan SEGBİS aracılığı ile savunması alınıp hükümlülüğüne karar verilmek suretiyle, 5271 sayılı CMK'nın 193 ve 196. maddelerine aykırı davranılarak savunma hakkının kısıtlanması bozmayı gerektirmiştir."

Kaynak: Yargıtay 22. Ceza Dairesi - Esas No: 2015/19580 - Karar No: 2016/8797

Belgeyi Gör

İstinabe Suretiyle Alınan Beyanların Delil Değeri ve İtirazlar

İstinabe yoluyla alınan tanık beyanları veya bilirkişi açıklamaları, duruşmada okunarak tarafların tartışmasına açılmalıdır. Tarafların, istinabe sırasında hazır bulunma ve soru sorma hakları saklıdır.

Çapraz Sorgu (Doğrudan Soru Sorma) Hakkının Engellenmesi

CMK m. 201 uyarınca tanığa doğrudan soru sorma hakkı, adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçasıdır. İstinabe usulü, bu hakkın kullanımını zorlaştırabilir. Eğer sanık müdafii, istinabe ile dinlenecek tanığa soru sormak istediğini beyan etmişse, mahkeme bu imkanı sağlamakla yükümlüdür. Aksi takdirde, savunma hakkının kısıtlandığı iddiasıyla hükmün bozulması ihtimal dahilindedir.

İstinabe Beyanlarının Duruşmada Okunması ve Tartışılması

Mahkeme, istinabe suretiyle toplanan delilleri duruşma tutanağına geçirmeli ve hükmüne esas almadan önce taraflara bu delillere karşı diyeceklerini sormalıdır. İstinabe olunan mahkemenin tanık üzerindeki gözlemleri (tanığın tedirginliği, beyanındaki çelişkiler vb.) tutanağa aktarılmışsa, asıl mahkeme bu gözlemleri de değerlendirmesine dahil etmelidir.

Görevsizlik Kararı ve İstinabe İşlemlerinin Akıbeti

CMK m. 7 uyarınca, yetkisiz mahkemece yapılan işlemler, yetkili mahkeme yönünden kural olarak bağlayıcı değildir ve yenilenmesi gerekir. Bu durum, istinabe yoluyla alınan beyanlar için de geçerlidir.

İşlemlerin Yenilenmesi Zorunluluğu

Görevsiz mahkeme tarafından istinabe yoluyla dinlenen bir tanık, görevli mahkemece yeniden dinlenmelidir. Vasıtasızlık ilkesi, hükmü verecek olan "görevli" mahkemenin delille temasını şart koşar. Eğer tanık ölmüşse veya ulaşılamıyorsa, eski beyanın okunmasıyla yetinilebilir (CMK m. 211). Ancak tanığın dinlenmesi mümkünse, görevsiz mahkemedeki beyanla yetinilmesi hukuka aykırıdır.

"Görevsizlik kararı üzerine görevli mahkeme görevsiz mahkemece yapılan işleri yenilemek zorundadır. Çünkü görevsiz mahkeme tarafından yapılan ve yenilenmesi mümkün olan işler hükümsüzdür. Bu kapsamda görevsiz mahkemece alınan tanık beyanı eğer tanık ölmüşse yenilenemeyeceği için geçerli, eğer ölmemişse mutlaka yenilenmesi gereken bir işlem niteliğindedir."

Kaynak: Yargıtay 9. Ceza Dairesi - Esas No: 2022/11414 - Karar No: 2024/10651

Belgeyi Gör

Naip Hakim İşlemlerinin Geçerliliği

Mahkeme heyetinin değişmesi veya davanın başka bir daireye nakli durumunda, naip hakim tarafından yapılan işlemler (örneğin keşif), yeni heyet tarafından dosya üzerinden incelenebilir. Ancak tanık beyanları söz konusu olduğunda, yeni heyetin tanığı bizzat dinleme takdir yetkisi her zaman mevcuttur ve maddi gerçeğin aydınlatılması için bu yol tercih edilmelidir.

Bölge Adliye Mahkemelerinde Duruşma Açma ve Delil Takdiri

İstinaf incelemesinde Bölge Adliye Mahkemesi (BAM), bazı hallerde duruşma açmadan dosya üzerinden karar verebilir. Ancak mahkumiyet hükmünün beraate çevrilmesi gibi köklü değişikliklerde duruşma açılması ve delillerin yeniden tartışılması gerekip gerekmediği tartışmalı bir konudur.

CMK 280/1-a ve 303/1-a Kapsamında Dosya Üzerinden Karar

BAM, ilk derece mahkemesi kararındaki hukuka aykırılıkları CMK m. 303/1-a bendine atıfla düzelterek beraat kararı verebilir. Ancak Yargıtay'ın güncel eğilimi, "olayın daha fazla aydınlanması gerekmeden" ifadesinin dar yorumlanması yönündedir. Eğer beraat kararı için delil takdiri ve yeniden değerlendirme gerekiyorsa, duruşma açılması zorunludur.

"İlk derece mahkemesince verilen mahkumiyet kararlarının istinaf edilmesi üzerine, delillerin hatalı değerlendirildiği mülahazasına istinaden CMK'nın 223/2-e maddesi gereğince yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin kanıtlanamaması gerekçesiyle duruşma açılmaksızın beraat kararı verilemeyeceğinin gözetilmemesi bozmayı gerektirir. BAM, ancak eylemin suç teşkil etmediği veya suçun yasal unsurlarının oluşmadığı açık olan hallerde dosya üzerinden beraat verebilir."

Kaynak: Yargıtay 3. Ceza Dairesi - Esas No: 2021/18238 - Karar No: 2022/2976

Belgeyi Gör

Derhal Beraat Kararı Verilebilecek Haller

CMK m. 193/2 ve m. 223/9 kapsamında düzenlenen "derhal beraat" halleri, istinabe veya SEGBİS gibi ek delil toplama yöntemlerine ihtiyaç duyulmayan, dosyadaki mevcut durumun sanığın beraatini zorunlu kıldığı durumlardır. Bu durumlarda, sanığın sorgusu dahi yapılmadan beraat kararı verilmesi usul ekonomisine uygundur. Ancak "delil yetersizliği" (m. 223/2-e) nedeniyle verilecek beraat kararları, kural olarak delil takdirini gerektirdiğinden duruşmasız verilemez.

Kanun Yararına Bozma ve Hukuki Nitelendirme Hataları

Kesinleşmiş hükümlerdeki hukuka aykırılıklar, CMK m. 309 uyarınca kanun yararına bozma (olağanüstü temyiz) konusu edilebilir. Özellikle suçun nitelendirilmesinde yapılan hatalar, istinabe veya duruşma usulündeki eksikliklerin önüne geçebilir.

Suç Vasıflandırması ve Yeniden Yargılama Yasağı

Eğer bir fiil, daha az cezayı gerektiren başka bir suçu oluşturuyorsa ve bu durum kesinleşmiş bir hükme konu olmuşsa, Yargıtay kanun yararına bozma kararı vererek doğrudan hafif cezaya hükmedebilir (CMK m. 309/4-d). Bu aşamada artık istinabe veya yeniden tanık dinleme yolu kapalıdır; zira maddi vakıa kesinleşmiş, yalnızca hukuki değerlendirme hatalı bulunmuştur.

"Bozma nedeni, daha hafif bir cezanın verilmesini gerektiriyorsa 5271 sayılı CMK'nun 309. maddesinin 4. fıkrasının (d) bendi gereğince yargılamanın tekrarlanması yasağı bulunduğundan, bu hafif cezaya Özel Dairece karar verilmesi gerekir. Suçun nitelendirilmesinde yapılan hata sonucu daha az cezayı içeren maddenin uygulanması için kanun yararına bozma isteminin kabul edilmesi halinde, Özel Dairece doğrudan hüküm kurulmalıdır."

Kaynak: Yargıtay Ceza Genel Kurulu - Esas No: 2012/14-1538 - Karar No: 2013/255

Belgeyi Gör

Ek Savunma Hakkı ve Usulü Güvenceler

Suçun niteliğinin değişmesi durumunda sanığa CMK m. 226 uyarınca ek savunma hakkı verilmesi zorunludur. Kanun yararına bozma aşamasında bu hakkın kullanımı mümkün olmadığından, Yargıtay'ın doğrudan hüküm kurması yalnızca sanık lehine olan durumlarda ve yeni bir savunmayı gerektirmeyen (örneğin hapis cezasının miktarındaki matematiksel hatalar gibi) hallerde geçerlidir.

Uygulama Notu: Adliye Pratiğinde İstinabe Taleplerinin Yönetimi

Editörün Notu: Profesyonel hukukçuların istinabe sürecinde savunma stratejilerini belirlerken şu hususlara odaklanması önerilir:

1. SEGBİS Talebi: Müvekkilinizin veya kritik bir tanığın beyanının istinabe ile alınması kararlaştırılmışsa, mahkemeden öncelikle SEGBİS imkanının araştırılmasını talep edin. SEGBİS, çapraz sorgu imkanını korur.
2. Büyükşehir İtirazı: İstanbul, Ankara gibi büyükşehirlerde farklı ilçeler arası talimatlara CMK m. 180/3 uyarınca süresinde itiraz edin. Bu, tanığın bizzat mahkemeye getirilmesini ve hakimin tanığı "yakından" gözlemlemesini sağlar.
3. İstinabe Soruları: Eğer istinabe kaçınılmazsa, tanığa sorulmasını istediğiniz soruları içeren bir soru listesini (interrogatories) ayrıntılı olarak mahkemeye sunun ve bu soruların talimat evrakına eklenmesini sağlayın.
4. Hazır Bulunma Beyanı: İstinabe olunan mahkemedeki dinleme sırasında hazır bulunmak istediğinizi asıl mahkemeye bildirin. CMK m. 181/1 uyarınca bu talep kabul edilmek zorundadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Sanık SEGBİS ile duruşmaya katılmayı reddedebilir mi?

Sanık, alt sınırı beş yıl ve üzeri hapis cezasını gerektiren suçlarda, duruşmada bizzat hazır bulunmak istediğini beyan ederse, kural olarak SEGBİS ile dinlenemez. Ancak zorunluluk hallerinde ve güvenliğin sağlanamadığı durumlarda mahkeme SEGBİS ile dinlemeye karar verebilir. Rıza olmasa dahi, SEGBİS vasıtasızlık ilkesini büyük oranda sağladığı için Yargıtay tarafından savunma hakkının kısıtlanması olarak görülmeyebilir.

İstinabe yoluyla alınan beyan duruşmada okunmazsa ne olur?

Bu durum, CMK m. 215 ve 217 maddelerinin açık ihlalidir. Hükme esas alınan hiçbir delil, duruşmada tartışılmadan kullanılamaz. İstinabe beyanının okunmaması, mutlak bozma nedenidir; zira tarafların bu delile karşı beyanda bulunma hakkı ellerinden alınmış olur.

Bilirkişi istinabe yoluyla dinlenebilir mi?

Evet, CMK m. 180/1 uyarınca hastalık veya malullük gibi zorunlu hallerde bilirkişi de istinabe yoluyla dinlenebilir. Ancak bilirkişi raporunun teknik karmaşıklığı göz önüne alındığında, naip hakim aracılığıyla veya SEGBİS ile dinlenmesi, raporun içeriğinin aydınlatılması açısından daha sağlıklıdır.

Büyükşehir içindeki mahkeme, başka bir adliyedeki dosyadan gelen talimatı "yoğunluk" nedeniyle iade edebilir mi?

Hayır, CMK m. 180/4 uyarınca büyükşehir belediye sınırları içindeki mahkemeler, kendilerine gönderilen istinabe evrakını geri çeviremezler. Bu emredici bir kuraldır ve iş yoğunluğu yasal bir ret gerekçesi değildir.

Kaynakça

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 7, 180, 193, 196, 223, 280, 303, 309.
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu, Esas No: 2012/14-1538, Karar No: 2013/255.
• Yargıtay 9. Ceza Dairesi, Esas No: 2021/12723, Karar No: 2024/9648.
• Yargıtay 3. Ceza Dairesi, Esas No: 2021/18238, Karar No: 2022/2976.
• Yargıtay 22. Ceza Dairesi, Esas No: 2015/19580, Karar No: 2016/8797.
• Yargıtay 9. Ceza Dairesi, Esas No: 2022/11414, Karar No: 2024/10651.

Yasal Uyarı: Bu makale, CMK 180 ve istinabe usulüne ilişkin genel bir hukuki analiz sunmaktadır. Her somut olay, kendine özgü koşullar barındırır ve mevzuatın uygulanması vakanın detaylarına göre değişkenlik gösterebilir. Makalede yer alan bilgiler, profesyonel hukuki danışmanlık veya avukatlık hizmeti niteliği taşımamaktadır. Hak kaybına uğramamak adına, hukuki süreçlerinizde uzman bir hukukçudan destek almanız önemle tavsiye edilir.

Ana Kategori Rehberi

Bu konunun genel çerçevesi için Ceza Muhakemesi Hukuku Genel Rehberi sayfasına bakabilirsiniz.