SEGBİS ile Savunma Alınmasında CMK 196/4 ve Hazır Bulunma Hakkı Analizi

Ceza muhakemesi hukukunda asıl olan, sanığın yargılamanın yapıldığı mahkeme salonunda fiziken hazır bulundurulması ve yargıçla doğrudan temas kurmasıdır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 196/4 hükmü, bu asıl kurala teknolojik bir istisna getirerek Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) kullanımına imkan tanımaktadır. Ancak bu kullanım, sanığın "yüzyüzelik" ve "savunma hakkı" gibi anayasal güvencelerini ortadan kaldıramaz. Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay içtihatları, sanığın açık itirazına rağmen SEGBİS ile dinlenilmesini, zorunlu bir neden gösterilmedikçe hak ihlali olarak nitelendirmektedir.

CMK 196/4 Kapsamında Duruşmada Hazır Bulunma Hakkının Hukuki Niteliği

Duruşmada hazır bulunma hakkı, sanığın sadece duruşma salonunda bulunmasını değil, yargılama sürecini takip edebilmesini, delillere karşı beyanda bulunabilmesini ve müdafi yardımıyla savunma yapabilmesini içeren aktif bir katılım hakkıdır. 5271 sayılı CMK m. 196/4 uyarınca sanığın sorgusu, zorunlu hallerde SEGBİS yoluyla yapılabilmektedir. Ancak bu hükmün uygulanabilmesi için mahkemenin, sanığın bizzat getirilmesinin neden mümkün olmadığını somut gerekçelerle ortaya koyması şarttır.

Anayasa Mahkemesi'ne göre, sanığın duruşmada hazır bulunması kural, SEGBİS ise bir kısıtlamadır. Bu kısıtlamanın meşru kabul edilebilmesi için usul ekonomisi veya kamu güvenliği gibi haklı bir neden bulunmalı ve bu durum sanığın savunma imkanlarını daraltmamalıdır.

"Duruşmada hazır bulunma hakkı, sanığın haklarının temel taşlarından biridir. Genel olarak bu gereklilik, sanığın yalnızca yargılamaya katılımını değil, duruşmalarda bizzat hazır bulunmasını da içerir. Bu hak, ciddi nedenlere dayalı olarak mahkeme kararı ile sınırlandırılabilir."

Kaynak: Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu - Başvuru No: 2017/22672

Belgeyi Gör: ANAYASA MAHKEMESİ GENEL KURUL

Yüzyüzelik İlkesi ve SEGBİS Uygulaması

Yüzyüzelik ilkesi, hükmü verecek olan hakimin delille doğrudan temas kurmasını ve sanığın hal ve hareketlerini, mimiklerini gözlemleyebilmesini gerektirir. SEGBİS teknolojisi her ne kadar görüntü aktarımı sağlasa da, fiziksel mevcudiyetin yerini tam anlamıyla tutmadığı doktrinde ve yargı kararlarında kabul edilmektedir. Bu nedenle, özellikle sanığın kimliğinin tespiti ve çapraz sorgu gibi aşamalarda SEGBİS kullanımı, ancak sanığın rızası veya kaçınılmaz bir zorunluluk (salgın hastalık, nakil imkansızlığı vb.) varsa kabul edilebilir.

Usul Ekonomisi ve Hak Dengesi

Mahkemeler sıklıkla ceza infaz kurumlarının uzaklığı ve nakil maliyetlerini gerekçe göstererek SEGBİS yoluna gitmektedir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, mesafenin ve yargılamanın uzaması riskinin, sanığın itirazı yoksa makul birer gerekçe olabileceğini vurgulamaktadır. Ancak sanığın bizzat gelmek istediğini beyan ettiği hallerde, sadece "ekonomi" gerekçesi, bir anayasal hakkın kısıtlanması için yeterli görülmemektedir.

SEGBİS Kullanımında Sanığın Rızası ve Örtülü Feragat Doktrini

Anayasa Mahkemesi'nin son dönem kararlarında (Ansar Onat, Cengiz Acar, Erol Canikli başvuruları), sanığın SEGBİS ile duruşmaya katılmasına yönelik "itiraz etmemesi" hali "örtülü feragat" (zımni kabul) olarak değerlendirilmektedir. Eğer sanık, duruşma esnasında SEGBİS ile katılımına yönelik bir itirazda bulunmamış ve savunmasını bu sistem üzerinden yapmışsa, sonradan bu durumu bir ihlal nedeni olarak ileri sürememektedir.

"Duruşmalara SEGBİS aracılığı ile katıldığı sırada başvurucu, bu duruma yönelik herhangi bir itiraz ileri sürmemiştir. Başvurucunun duruşmalara bizzat katılma talebini celse aralarında Mahkemeye iletmemiş olması da dikkate alındığında söz konusu hakka ilişkin feragat etme iradesini zımnen ortaya koyduğu açıktır."

Kaynak: Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm - Ansar Onat Başvurusu - Karar Tarihi: 15/6/2022

Belgeyi Gör: ANAYASA MAHKEMESİ İKİNCİ BÖLÜM

Açık Rıza ve İtirazın Tutanaktaki Yeri

Yargılamanın profesyonel özneleri olan avukatlar için en kritik husus, SEGBİS itirazının duruşma tutanağına geçirilmesini sağlamaktır. Anayasa Mahkemesi, sanığın veya müdafiinin itiraz ettiğine dair tutanakta bir kayıt bulunmadığı sürece, savunma hakkının kısıtlanmadığı varsayımından hareket etmektedir. Cengiz Acar başvurusunda vurgulandığı üzere, dört celse boyunca SEGBİS ile katılan ve sistemden kaynaklı teknik bir sorun (ses/görüntü kalitesi) bildirmeyen sanığın başvurusu, açıkça dayanaktan yoksun bulunmaktadır.

Feragat İradesinin Öngörülebilirliği

Feragatin geçerli olabilmesi için sanığın bu eyleminin sonuçlarını makul olarak öngörebilmesi gerekir. Sanığa, duruşma salonunda bulunma hakkının olduğu hatırlatılmalı veya en azından bu hakkı kullanmasına engel olunmamalıdır. Erol Canikli başvurusunda (2022/102344), sanığın sonraki celseye de SEGBİS ile katılmak istediğini bizzat beyan etmesi, feragat iradesinin en somut örneği olarak kabul edilmiştir.

SEGBİS ile Savunma Alınmasında Teknik Aksaklıklar ve İspat Yükü

Savunmanın etkinliği, SEGBİS bağlantısının teknik kalitesine doğrudan bağlıdır. Sesin kesilmesi, görüntünün donması veya sanığın mahkeme salonundaki diğer özneleri (tanık, katılan, savcı) net görememesi, silahların eşitliği ilkesini zedeler. Ancak bu durumun hukuki bir ihlal doğurabilmesi için aksaklığın o an tutanağa geçirilmesi şarttır.

Kriter	Kabul Edilebilir Durum	İhlal Teşkil Eden Durum
Sanığın Talebi	SEGBİS ile katılma rızası olması	Bizzat hazır bulunma talebinin reddi
Teknik Kalite	Kesintisiz ses ve görüntü aktarımı	Ses kaybı, donma veya yankı sorunu
Müdafi Erişimi	Sanığın yanında veya salonda müdafi	Müdafi ile özel görüşme imkanının olmaması
Gerekçe	Zorunlu nedenlerin kararda belirtilmesi	Gerekçesiz SEGBİS ara kararı

Teknik Sorunların Temyiz Aşamasındaki Etkisi

Metin Akkaya başvurusunda (2020/39345) olduğu gibi, başvurucular sıklıkla teknik aksaklıklar nedeniyle etkili savunma yapamadıklarını ileri sürmektedirler. Ancak Anayasa Mahkesi, duruşma tutanaklarında bu yönde bir şikayet bulunmadığı sürece, bu iddiaları soyut kabul etmektedir.

"Başvurucunun bireysel başvuru formunda yargılama sırasında ses ve görüntü aktarımı sırasında teknik aksaklıklar yaşadığını ileri sürmüş ise de yargılamaya uzaktan katılım sürecinde ses ve görüntü kalitesiyle ilgili sorun yaşadığına ilişkin iddia ve itirazı duruşma tutanaklarına yansımamıştır."

Kaynak: Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm - Metin Akkaya Başvurusu - Karar Tarihi: 6/9/2023

Belgeyi Gör: ANAYASA MAHKEMESİ İKİNCİ BÖLÜM

Mahkemenin SEGBİS Kararındaki Zorunluluk Gerekçesi

Mahkemeler, sanığın duruşmaya SEGBİS ile katılmasına karar verirken sadece kanun maddesine atıf yapmakla yetinemez. CMK 196/4 kapsamında "zorunluluk" halinin ne olduğu açıklanmalıdır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, bu gerekçenin açıkça yazılmamasını her zaman bozma nedeni yapmasa da, Anayasa Mahkemesi "ölçülülük" incelemesinde bu eksikliği ihlal karinesine dönüştürebilmektedir.

Zorunlu Neden Türleri

Uygulamada kabul gören zorunlu nedenler arasında sanığın yüksek güvenlikli bir birimde tutulması, naklinin can güvenliği riski taşıması veya çok ciddi sağlık sorunları yer almaktadır. Ancak sanığın yargılandığı mahkeme ile aynı şehirde bulunan bir ceza infaz kurumunda olması halinde, nakil imkanları varken SEGBİS dayatılması, AYM'nin Medvedev/Rusya ve Mehmet Bayram kararlarındaki mantık çerçevesinde sorunlu görülmektedir.

Ölçülülük Denetimi

SEGBİS kullanımı bir araçtır; meşru amaç ise usul ekonomisidir. Eğer bu araç, amacın ötesine geçerek sanığın savunmasını (örneğin müdafiine fısıldayamaması, belge sunamaması) felç ediyorsa, müdahale ölçüsüz hale gelir. Rukiye Yaprak başvurusunda vurgulandığı üzere, on celse boyunca itiraz edilmeden SEGBİS ile katılım sağlanması, ölçülülük dengesinin sanık lehine kurulduğunu göstermektedir.

Müdafi Yardımından Yararlanma Hakkı ve SEGBİS İlişkisi

SEGBİS ile yapılan duruşmalarda en büyük risk, sanık ile müdafi arasındaki iletişimin gizliliği ve sürekliliğidir. Sanığın cezaevinde, müdafiinin ise mahkeme salonunda olduğu durumlarda, sanığın müdafiine anlık soru sorması veya strateji değiştirmesi teknik olarak zorlaşmaktadır.

"Sesli ve görüntülü yöntemle savunma alınması halinde sanık müdafinin talebi durumunda sanığın yanında bulunma olanağının sağlanması durumunda savunma hakkının kısıtlanmadığı kabul edilebilecektir."

Kaynak: Yargıtay 16. Ceza Dairesi - Esas No: 2016/1697 - Karar No: 2016/3295

Belgeyi Gör: ANAYASA MAHKEMESİ GENEL KURUL

Müdafiin Konumu: Salon mu Cezaevi mi?

Hukuki pratikte, müdafiin sanığın yanında (cezaevindeki SEGBİS odasında) bulunması savunma hakkını daha iyi koruyabilir. Ancak müdafi salonda bulunmak istiyorsa, mahkeme sanığın müdafii ile kesintisiz ve gizli iletişim kurabileceği (telefon hattı veya özel ses kanalı) imkanları sağlamakla yükümlüdür. Aksi takdirde, sanık mahkeme huzurundaymış gibi etkin bir savunma yürütemez.

Silahların Eşitliği Prensibi

Silahların eşitliği ilkesi, savunmanın iddia makamı karşısında dezavantajlı konuma düşürülmemesini gerektirir. Savcının ve hakimin fiziksel olarak aynı mekanda bulunduğu, sanığın ise ekrandan izlediği bir senaryoda, sanığın psikolojik ve teknik olarak dezavantajlı olduğu açıktır. Deniz Şah başvurusunda AYM, infaz hakimliği aşamasında dahi sanığın bizzat bulunma talebinin gerekçesiz reddini ihlal sayarak bu hassasiyeti korumuştur.

SEGBİS İtirazında Usul: Uygulama Notu ve Strateji

Bir ceza davasında SEGBİS ile savunma yapmaya zorlanmak istenen bir sanık veya müdafii için adliye pratiğinde izlenmesi gereken adımlar şöyledir:

1. Tensip Zaptına İtiraz: Mahkeme tensip zaptı ile SEGBİS kararı almışsa, duruşma gününü beklemeden yazılı dilekçe ile bizzat hazır bulunma talebi iletilmelidir.
2. Duruşma Başlangıcında Beyan: Duruşma başladığında, kimlik tespitinden önce SEGBİS ile katılmanın savunma hakkını kısıtladığı, yüzyüzelik ilkesine aykırı olduğu ve bizzat salonda bulunulmak istendiği açıkça söylenmelidir.
3. Tutanak Denetimi: Bu beyanın zapta geçip geçmediği mutlaka kontrol edilmelidir. AYM'nin "örtülü feragat" kararlarının tamamı "tutanakta itiraz yok" tespiti üzerine kuruludur.
4. Teknik Şerh: Bağlantı kalitesiz ise (ses yankılanıyorsa veya görüntü piksellenmişse), bu durumun savunmayı imkansız kıldığı belirtilerek bağlantının sonlandırılması ve sanığın getirilmesi talep edilmelidir.

Editörün Notu: Adliye pratiğinde "müzekkere yazıldı, masraf yapıldı, sistem ayarlandı" gibi gerekçelerle itirazlar reddedilse de, bu usuli adımların atılması, ileride yapılacak bir bireysel başvuruda "asgari usul güvencelerinin zorlandığı" kanıtı olarak hayati önem taşır.

İdari Yargı ve Disiplin Yargılamalarında SEGBİS Kullanımı

Sadece ceza davalarında değil, disiplin cezalarına karşı yapılan şikayetlerde (İnfaz Hakimliği) ve idari yargıda da SEGBİS kullanımı yaygınlaşmaktadır. Danıştay 5. Daire kararları, ceza infaz kurumunda bulunan davacıların duruşmalara kolaylıkla katılabilmesi için SEGBİS'ten yararlandırılmasını usul ekonomisine uygun bulmaktadır.

"Duruşmalı dosyalarda, tedavi kurumlarında veya ceza infaz kurumlarında bulunan ve mazeretleri nedeniyle duruşmalara katılamayacak olan davacıların duruşmalara kolaylıkla katılabilmeleri... için Ses ve Görüntü Bilişim Sisteminden (SEGBİS) yararlanma imkânı sağlanmıştır."

Kaynak: Danıştay 5. Daire Başkanlığı - Esas No: 2017/6800 - Karar No: 2021/4324

Belgeyi Gör: Danıştay 5. Daire Başkanlığı 2017/6800 E. , 2021/4324 K.

Medeni Hak ve Yükümlülükler Kapsamı

Anayasa Mahkemesi, disiplin cezalarına yönelik uyuşmazlıkları "medeni hak ve yükümlülükler" kapsamında değerlendirmektedir. Deniz Şah başvurusunda (2019/30086), başvurucunun disiplin cezasına karşı yaptığı şikayette duruşmada hazır bulunma talebinin gerekçesiz reddedilmesi, ceza davası olmamasına rağmen adil yargılanma hakkı ihlali sayılmıştır.

İdari Duruşmalarda SEGBİS Tercihi

İdari yargılamada tanık dinleme veya sanık sorgusu gibi işlemler sınırlı olduğundan, duruşmalar daha çok hukuki argümanların sunulması şeklindedir. Bu noktada SEGBİS, cezaevindeki bir memur veya hükümlü davacının hakkını araması için "erişilebilirlik" sağlayan bir enstrüman olarak görülmekte, zorunluluktan ziyade kolaylık sağladığı kabul edilmektedir.

SEGBİS Uygulamasında Hak Düşürücü Süreler ve Kanun Yolları

SEGBİS ile verilen bir karara karşı yapılacak itirazlar, asıl hükümle birlikte kanun yoluna taşınır. Ancak teknik aksaklıklara dair şikayetler, her celse sonunda verilen ara kararlara karşı da dile getirilebilir.

• İstinaf/Temyiz Süresi: Gerekçeli kararın tebliğinden itibaren başlar. SEGBİS ihlali, "savunma hakkının kısıtlanması" mutlak bozma nedeni (CMK m. 289/1-h) kapsamında ileri sürülmelidir.
• Anayasa Mahkemesi Başvurusu: Nihai kararın öğrenilmesinden itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır. Başvuruda, duruşma tutanaklarındaki itirazlara atıf yapılması zorunludur.

Abdo Şeyh ve Şerafettin Demir başvurusunda (2021/7151) görüldüğü üzere, yargılamanın bir kısmında bizzat bulunup bir kısmında SEGBİS ile katılan sanıklar, sonradan "hazır bulunmadık" diyerek hak ihlali iddiasında bulunurlarsa, mahkemedeki "bağışık tutulma talepleri" veya "itirazsız katılımları" aleyhlerine delil teşkil etmektedir.

Hukuki Risk Analizi: SEGBİS Dayatmasının Sonuçları

Mahkemeler için en büyük risk, sanığın "bizzat gelmek istiyorum" şeklindeki açık talebinin tutanağa geçmesine rağmen, hiçbir geçerli/zorunlu neden göstermeden SEGBİS ile savunma alıp mahkumiyet kararı vermektir. Bu durum, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) standartlarında doğrudan Sözleşme'nin 6. maddesinin ihlali sonucunu doğurur.

Olası Hak İhlali Senaryosu

Sanık X şehri cezaevindedir, davası da X şehri ağır ceza mahkemesindedir. Sanık "getirilmek istiyorum" der. Mahkeme "SEGBİS daha kolay" diyerek reddeder. Bu senaryoda AYM'nin Medvedev/Rusya kararı uyarınca ihlal kaçınılmazdır; zira aynı şehirde bulunan bir sanığın getirilmemesinin makul bir gerekçesi olamaz.

Usulü Kazanılmış Haklar ve Bozulma Riski

Eğer sanık duruşmaya SEGBİS ile katılmış ancak esaslı işlemler (tanık dinleme, mütalaa alma) yapılmışsa ve sanığın itirazı zapta geçmişse, Yargıtay bu durumu savunma hakkının kısıtlanması sayarak hükmü bozabilir. Bu da yargılamanın başa dönmesi ve makul sürede yargılanma hakkının ayrıca ihlal edilmesi riskini doğurur.

SEGBİS ve Savunma Stratejileri: 2026 Perspektifi

2026 yılı itibarıyla adliye pratiğinde SEGBİS kullanımı, yapay zeka destekli transkripsiyon sistemleri ile entegre hale gelmiştir. Bu durum, söylenenlerin anlık olarak yazıya dökülmesini sağlayarak tutanak hatalarını azaltsa da, "yüzyüzelik" ihtiyacını ortadan kaldırmamaktadır.

Profesyonel bir hukukçu, SEGBİS'i reddetmek yerine, sistemin "silahların eşitliği" prensibiyle çalışmasını talep etmelidir. Örneğin; sanığın yanında bir avukatın bulunması, mahkeme salonundaki tüm ekranların sanık tarafından görülebilmesi (hakim, savcı ve tanığın aynı anda görünmesi) ve teknik bağlantının yüksek çözünürlüklü olması şart koşulmalıdır. H.G. başvurusunda (2020/28716) başvurucunun "savunmamı SEGBİS üzerinden yapmak istiyorum" beyanı, modern yargılamada sanığın bu sistemi bir "hak" olarak da kullanabileceğini göstermektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sanık SEGBİS ile duruşmaya katılmayı reddedebilir mi? Evet, sanık bizzat duruşma salonunda hazır bulunmak istediğini beyan edebilir. Mahkeme bu talebi reddedecekse, CMK 196/4 kapsamında "zorunlu bir neden" (güvenlik riski, nakil imkansızlığı vb.) göstermek zorundadır. Gerekçesiz ret, adil yargılanma hakkı ihlali doğurabilir.

Duruşma tutanağında "itirazım yok" yazması ne anlama gelir? Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre bu durum "örtülü feragat" sayılır. Sanık duruşma anında itiraz etmemişse, daha sonra "hazır bulunma hakkım ihlal edildi" diyerek yaptığı başvurular genellikle "açıkça dayanaktan yoksunluk" nedeniyle reddedilir.

SEGBİS sırasında sesim kesilirse ne yapmalıyım? Bu durumun derhal tutanağa geçirilmesini talep etmelisiniz. Teknik aksaklık tutanağa geçmediği sürece, üst mahkemeler savunmanın etkili şekilde yapıldığını varsayar. Müdafiiniz de salonda bu durumu yüksek sesle dile getirmelidir.

Hüküm celsesinde (son söz) sanığın SEGBİS ile katılması hukuka uygun mu? Sanık bizzat bulunmak istiyorsa, özellikle hükmün açıklandığı son celsede getirilmesi esastır. Ancak sanığın itirazı yoksa veya daha önce sorgusu yapılmışsa, SEGBİS ile katılımı Yargıtay ve AYM tarafından (itirazsızlık halinde) hukuka aykırı bulunmamaktadır.

Kaynakça

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 196
• Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, Cengiz Acar Başvurusu, B. No: 2021/8599, K.T: 8/6/2023
• Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, Erol Canikli Başvurusu, B. No: 2022/102344, K.T: 18/7/2024
• Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, Ansar Onat Başvurusu, B. No: 2019/14515, K.T: 15/6/2022
• Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, Şehrivan Çoban Başvurusu, B. No: 2017/22672, K.T: 6/2/2020
• Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm, Deniz Şah Başvurusu (4), B. No: 2019/30086, K.T: 5/9/2023
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu, Esas No: 2020/142, Karar No: 2021/630
• Danıştay 5. Daire Başkanlığı, Esas No: 2017/6800, Karar No: 2021/4324

---

Yasal Uyarı: Bu makale, ceza muhakemesinde SEGBİS uygulamaları ve Anayasa Mahkemesi kararlarına ilişkin genel bir perspektif sunmak amacıyla profesyonel hukuk editörleri tarafından hazırlanmıştır. İçerikte yer alan bilgiler somut uyuşmazlıklara doğrudan çözüm niteliği taşımamaktadır. Hukuki süreçlerin hassasiyeti ve sürelerin hak düşürücü etkisi nedeniyle, her vaka özelinde uzman bir hukukçuya danışılması önerilir.

Ana Kategori Rehberi

Bu konunun genel çerçevesi için Ceza Muhakemesi Hukuku Genel Rehberi sayfasına bakabilirsiniz.