CMK Madde 179 Kapsamında Savunma Delillerinin Doğrudan İkamesi ve Silahların Eşitliği Denetimi

CMK Madde 179 Kapsamında Savunma Hakkının Usuli Güvencesi

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 179, sanığın savunma delillerini toplama ve mahkemeye sunma hakkının en somut dışavurumlarından biridir. Bu madde, sanığa, mahkeme tarafından daha önce reddedilmiş olsa dahi, tanıklarını veya bilirkişilerini duruşmada hazır bulundurma ve dinletme yetkisi tanır. Silahların eşitliği ilkesi gereği, iddia makamının delil sunma imkanlarına karşılık savunma makamına tanınan bu hak, yargılamanın seyrini değiştirebilecek niteliktedir. Mahkemenin, hazır edilen bu kişileri dinlemekten kaçınması, kural olarak savunma hakkının kısıtlanması sonucunu doğurur.

Uygulamada, CMK m. 177 uyarınca yapılan tanık dinletme taleplerinin reddedilmesi halinde, m. 179 bir "emniyet supabı" görevi görür. Madde metni, sanığın tanık veya bilirkişi davet ettirebileceği gibi, onları doğrudan duruşmaya da getirebileceğini açıkça düzenlemiştir. Bu noktada mahkemenin takdir yetkisi, delilin davanın esasına etkili olup olmadığı noktasında değil, delilin duruşmada hazır edilip edilmediği noktasında toplanır. Eğer tanık duruşma kapısında hazırsa, mahkemenin "davetiye çıkarılmadı" veya "süreç uzar" gerekçesiyle reddi, Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay içtihatları nezdinde adil yargılanma hakkı ihlali olarak değerlendirilmektedir.

Tanık ve Bilirkişi Bildirme Yükümlülüğünde Usul Hiyerarşisi

Ceza muhakemesinde delil ikamesi belirli bir hiyerarşik takvime bağlanmıştır ancak CMK m. 179 bu takvimin katı uygulanmasını esneten bir istisnadır. Normal şartlarda sanık, tanıklarının davet edilmesini duruşma gününden en az beş gün önce mahkeme başkanına veya hakime bildirmelidir (CMK m. 177). Ancak bu sürenin kaçırılmış olması veya talebin reddedilmiş olması, m. 179 uyarınca tanığın duruşmaya bizzat getirilmesine engel teşkil etmez.

"Ceza Muhakemesinde önemli yer tutan tanıklık, yargılamaya konu fiilin fail tarafından işlenip işlenmediği ya da nasıl işlendiği konusunda yargılama makamının kanaate ulaşmasını sağlayan kanıtlardan birisidir. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 12.11.2013 tarihli ve 2013/1-251 Esas 2013/454 Karar sayılı kararında da belirtildiği üzere tanık, kendisine karşı yürütülmeyen bir ceza soruşturmasında, olay hakkında beş duyu ile edindiği algılamaları ifadesiyle açığa vuran kişidir. Sanık duruşmaya tanık getirebileceği gibi mahkemeye davet de ettirebilir. (CMK'nın 179. maddesi) Mahkeme tanığın dinlenmesi için belirlenen gün ve saati sanığa ve müdafisine bildirmelidir. (CMK'nın 181/1. maddesi) Olayın delili, bir tanığın açıklamalarından ibaret ise bu tanık duruşmada mutlaka dinlenir."

Kaynak: Ceza Genel Kurul - Esas No: 2019/548 - Karar No: 2022/462

Belgeyi Gör

CMK 177 ve 179 Arasındaki Farkların Analizi

Sanık müdafilerinin sıklıkla karıştırdığı husus, tanık bildirme ile tanık hazır etme arasındaki usuli farktır. CMK 177, mahkemenin aracılık etmesini (davetiye çıkarılmasını) gerektiren bir süreçtir. CMK 179 ise mahkemenin aracılığına ihtiyaç duymadan, savunmanın kendi imkanlarıyla delili duruşma salonuna taşımasıdır. Aşağıdaki tablo, bu iki müessesenin temel farklarını ortaya koymaktadır:

Özellik	CMK m. 177 (Davet İstemi)	CMK m. 179 (Hazır Bulundurma)
Mahkeme Onayı	Gerekli (Ret kararı verilebilir)	Gerekli Değil (Dinleme zorunluluğu)
Süre Sınırı	Duruşmadan 5 gün önce bildirim	Duruşma anına kadar her zaman
Masraflar	Devlet veya sanık tarafından karşılanır	Sanık/Müdafi tarafından karşılanır
Yasal Sonuç	Davetiye çıkarılması ve tebliğ	Doğrudan duruşma salonunda dinleme

Uygulama Notu: Hazır Edilen Tanığın Dinlenmemesi Riski

Adliye pratiğinde, mahkemelerin "iş yoğunluğu" veya "delilin daha önce reddedildiği" gerekçesiyle CMK 179 kapsamında getirilen tanıkları dinlemek istemediği gözlemlenmektedir. Makale editörü olarak belirtmek gerekir ki; bu durum, CMK m. 181/1 uyarınca sanığın ve müdafiinin haklarının ihlali anlamına gelir. Eğer mahkeme tanığı dinlememekte ısrar ederse, mutlaka bu durumun tutanağa geçirilmesi ve reddin somut gerekçesinin (örneğin tanığın olaya dair görgüsünün imkansızlığı gibi) yazdırılması sağlanmalıdır.

Silahların Eşitliği İlkesi ve Savunmanın İspat Serbestisi

Silahların eşitliği, iddia ve savunma makamlarının delillere ulaşım ve bu delilleri yargılama makamı önünde tartışma konusunda eşit imkanlara sahip olmasını gerektirir. CMK m. 179, savunma makamına, iddia makamının soruşturma aşamasındaki geniş yetkilerine karşı kovuşturma aşamasında dengeleyici bir güç sunar. Bu ilke sadece tanıklar için değil, "uzman mütalaası" (bilimsel görüş) sunacak bilirkişiler için de geçerlidir.

Mahkemenin atadığı bilirkişinin raporuna itiraz eden savunma, CMK 179'un sağladığı esneklikle kendi uzmanını duruşmaya getirebilir. Bu uzman, CMK m. 201 uyarınca doğrudan soru yöneltme hakkı kapsamında dinlenebilir. Silahların eşitliğinin bozulduğu her durum, kararın temyiz veya istinaf incelemesinde bozulması için güçlü bir hukuka aykırılık nedenidir.

Mahkemenin Gerekçeli Karar Yükümlülüğü ve Delil Tartışması

Ceza mahkemelerinin her türlü kararı gerekçeli olmak zorundadır (Anayasa m. 141/3). CMK m. 179 uyarınca sunulan veya mahkemeden talep edilen tanıkların neden dinlenmediği veya dinlenen tanık beyanlarına neden itibar edilmediği kararda rasyonel bir biçimde tartışılmalıdır. Sadece "sanığın suçunun sabit olduğu" şeklindeki soyut ifadeler, Yargıtay denetiminde yetersiz gerekçe olarak kabul edilmektedir.

"Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin... kararlarında, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 141/3, 5271 sayılı CMK'nin 34. ve 230. maddeleri... gereğince mahkemenin gerekçeli kararında iddia, savunma, tanık beyanları ve diğer deliller somut olarak açıklanarak suçun öğeleri, kanıtlandığı kabul edilen olaylar denetime elverişli şekilde gösterilerek ve deliller tartışılarak mahkemenin ulaştığı sonuç sanık, mağdur, Cumhuriyet savcısı ve diğer okuyan herkesi tatmin edici olması gerekirken, eksik ve yetersiz gerekçe ile... aykırı karar verilmesi şeklindeki açıklamalara yer verildiği..."

Kaynak: 12. Ceza Dairesi - Esas No: 2023/6558 - Karar No: 2024/2925

Belgeyi Gör

Bu içtihat, basit yargılama usulünde dahi kararın gerekçeli olması gerektiğini vurgular. Sanığın sunduğu delillerin (m. 179 kapsamında dahi olsa) görmezden gelinmesi, kararın hukuki denetim kabiliyetini ortadan kaldırır. Mahkeme, savunmanın sunduğu her delili kabul etmek zorunda değildir; ancak reddediyorsa bunun nedenlerini dosya kapsamıyla uyumlu şekilde açıklamalıdır.

Doğrudan Soru Yöneltme ve Çapraz Sorgu Uygulaması

CMK m. 201, tanıklara ve bilirkişilere doğrudan soru yöneltme hakkını düzenler. CMK m. 179 ile getirilen bir tanık, bu mekanizmanın en dinamik parçasını oluşturur. Savunma, mahkeme başkanının onayına sunmadan (ancak duruşma disiplinine uygun şekilde) bu tanığa soru yöneltebilir. Eğer tanığın daha önceki aşamalarda verdiği ifadeler ile duruşmadaki beyanları arasında çelişki varsa, CMK m. 210 ve m. 211 kapsamında bu çelişkilerin giderilmesi gerekir.

"Tanığın duruşmadaki ifadesiyle önceki ifadesi arasında çelişki bulunduğunda, evvelce alınmış ifadesi okunarak çelişkinin giderilmesine çalışılır. CMK'nın 201. maddesine göre, Cumhuriyet savcısı, müdafii veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat, sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere, duruşma disiplinine uygun olarak doğrudan soru yöneltebilir. Sanık ve katılan da mahkeme başkanı veya hakim aracılığı ile soru yöneltebilir. Yöneltilen soruya itiraz edildiğinde sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine mahkeme başkanı karar verir."

Kaynak: 3. Ceza Dairesi - Esas No: 2022/23951 - Karar No: 2022/5411

Belgeyi Gör

Tanığa Yemin Ettirilmesi ve Usul Hataları

CMK m. 179 uyarınca getirilen tanığa yemin ettirilmesi zorunludur (m. 54-55). Yemin, tanığın beyanının delil değerini hukuksal bir zemine oturtur. Yemin ettirilmeden dinlenen tanık beyanı, hükme esas alınması halinde bozma nedenidir. Duruşma salonunda herkesin ayağa kalkması ritüeli, tanıklığın ciddiyetini ve yalan tanıklığın yaptırımlarını sembolize eder.

İddianamenin Okunması ve Sorgu Öncesi Hakların Bildirimi

Sanığın savunma hakkı sadece delil sunmakla sınırlı değildir; kendisine isnat edilen suçu tam olarak anlaması da bu hakkın parçasıdır. CMK m. 191/3-b uyarınca duruşmada iddianamenin anlatılması/okunması gerekir. İddianame okunmadan yapılan sorgu, sanığın hangi vakıaya karşı hangi delilleri (örneğin m. 179 kapsamındaki tanıkları) sunacağını belirlemesini engeller.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatlarına göre, iddianamenin okunmaması savunma hakkının kısıtlanması niteliğindedir. Bu aşamada sanığa tanıklarını bildirmesi veya m. 179 uyarınca hazır etmesi için süre tanınması gerekebilir. Özellikle "Basit Yargılama Usulü" uygulanan dosyalarda, usuli güvencelerin feda edilmesi riski daha yüksektir.

Basit Yargılama Usulünde Savunma Haklarının Sınırı

7188 sayılı Kanun ile getirilen basit yargılama usulü, adli para cezası veya üst sınırı iki yılın altındaki hapis cezalarında uygulanır. Bu usulde duruşma açılmaz; beyanlar yazılı olarak alınır. Ancak bu durum, sanığın delil sunma hakkını ortadan kaldırmaz. Eğer sanık, delillerinin duruşmalı bir yargılamada tartışılması gerektiğini ileri sürerek karara itiraz ederse, m. 179 hakları yeniden canlanır.

"...basit yargılama usulü uygulanan olaylarda CMK'nın 251. maddesinin 3. fıkrasına göre; 'mahkûmiyet kararı verildiği takdirde sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir.' şeklindeki düzenleme karşısında, Anayasa Mahkemesinin anılan iptal kararlarının neticeleri itibariyle maddi ceza hukukuna ilişkin ve CMK'nın 251. maddesinin 3. fıkrasında yer alan düzenlemenin sanık lehine sonuç doğurabilecek nitelikte olduğunun anlaşılması karşısında... sanık lehine olan uygulamanın belirlenerek yerine getirilmesi ve gereği için dosyanın, 'Basit Yargılama Usulü' yönünden yeniden değerlendirilmesinde zorunluluk bulunması; bozmayı gerektirmiştir."

Kaynak: 12. Ceza Dairesi - Esas No: 2020/8786 - Karar No: 2023/835

Belgeyi Gör

Basit yargılama usulünde sanığın lehine olan hükümlerin uygulanmaması, silahların eşitliği ilkesini zedeler. Mahkeme, dosya üzerinden karar verirken sanığın CMK m. 179 kapsamında tanık dinletme talebini "duruşma açılması gerekliliği" üzerinden değerlendirmelidir.

Usulsüz Tebligat ve Savunma Hakkının Gaspı

Sanığın duruşmaya katılımı ve m. 179 kapsamındaki haklarını kullanabilmesi için usulüne uygun bir tebligat yapılması şarttır. 7201 sayılı Tebligat Kanunu m. 21 uyarınca yapılan tebligatlarda yaşanan usulsüzlükler, savunma hakkını tamamen işlevsiz bırakabilir. Doğrudan "mernis" adresine yapılan tebligatlar, eğer bilinen son adrese normal tebligat çıkarılmadan yapılmışsa, geçersizdir.

Geçersiz bir tebligat üzerine sanığın yokluğunda kurulan hüküm, m. 179 uyarınca tanık bildirme hakkını kullanmasını engellemiş olur. Bu durum, eski hale getirme talebiyle birlikte temyiz edildiğinde, hükmün bozulması kaçınılmazdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi'nin 2023/835 sayılı kararı, bu usul hatasının "savunma hakkının kısıtlanması" kapsamında bozma nedeni olduğunu teyit etmiştir.

Kanun Yararına Bozma ve Sanık Lehine Uygulama Sınırı

Kesinleşen kararlardaki hukuka aykırılıklar CMK m. 309 uyarınca kanun yararına bozma (KYB) konusu edilebilir. Ancak bu aşamada sanığın savunma haklarının ihlal edildiği saptanırsa, bozma kararı sanığın aleyhine sonuç doğuramaz. Yani, CMK 179 uyarınca tanık dinlenmediği için bozulan bir hükümde, yeni yargılama sonunda sanığa eski cezadan daha ağır bir ceza verilemez.

"CMK’nın 309 uncu maddesinde 'Hakim veya mahkeme tarafından verilen ve istinaf veya temyiz incelemesinden geçmeksizin kesinleşen karar veya hükümde hukuka aykırılık bulunduğunu öğrenen Adalet Bakanlığı o karar veya hükmün Yargıtayca bozulması istemini, yasal nedenlerini belirterek Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına yazılı olarak bildirir' aynı maddenin 4. fıkrasının (b) bendi son cümlesinde '...bu hükmün önceki hükümle belirlenmiş cezadan daha ağır olamaz' aynı maddenin (c) bendinde ise 'Davanın esasını çözüp de mahkumiyet dışındaki hükümlere ilişkin ise aleyhte sonuç doğurmaz ve yeniden yargılamayı gerektirmez' hükümlerine yer verilmiştir."

Kaynak: Ceza Genel Kurul - Esas No: 2021/302 - Karar No: 2023/373

Belgeyi Gör

Bu mekanizma, usul hatalarının giderilmesini sağlarken sanığın kazanılmış haklarını (reformatio in peius yasağı) koruma altına alır. Savunma makamı, kesinleşen dosyalarda bile CMK 179 ihlallerini KYB yoluyla gündeme getirebilir.

Kovuşturma Şartları ve Davanın Düşmesi Kararı

Yargılama devam ederken kovuşturma şartının (şikayet, izin vb.) gerçekleşmeyeceğinin anlaşılması durumunda, CMK m. 223/8 uyarınca davanın düşmesine karar verilir. Bu aşamada sanığın delil sunma hakkı, suçun sübutu yerine davanın yürütülebilirliği noktasına odaklanır. Eğer bir icra takibi kesinleşmeden şikayet yapılmışsa (İİK kapsamındaki suçlar gibi), mahkeme davanın esasına girmeden düşme kararı vermelidir.

Böyle bir durumda, sanığın CMK m. 179 kapsamında tanık dinletme çabası anlamsız kalabilir; zira düşme kararı önceliklidir. Ancak düşme kararı yerine mahkumiyet kurulmuşsa, bu usuli eksiklik m. 223/8 uyarınca bozma nedenidir. 12. Hukuk Dairesi'nin 2019/4793 sayılı kararı, takip kesinleşmeden yapılan şikayetin doğmamış bir hakkın kullanımı olduğunu belirterek düşme kararı verilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Mahkumiyet Dışı Hükümlerde Suçun Nitelendirilmesi ve Görevli Daire

Mahkemenin beraat veya düşme kararı verdiği durumlarda, dosyanın temyiz incelemesini yapacak olan Yargıtay dairesi, mahkemenin kabulüne göre değil, iddianamedeki nitelendirmeye göre belirlenir. Bu, "görev uyuşmazlığı" çözümlerinde kritik bir kuraldır. Eğer iddianame müstehcenlik suçundan açılmışsa ancak mahkeme özel hayatın gizliliğini ihlalden beraat vermişse, görevli daire müstehcenlik suçuna bakan dairedir.

CMK m. 170 ve m. 225 uyarınca, hükmün konusu iddianamede gösterilen fiildir. Sanık, CMK m. 179 kapsamında delil sunarken, sadece mahkemenin o andaki nitelendirmesine değil, iddianamenin çerçevesine de odaklanmalıdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi'nin görevsizlik kararları (2020/7157 K., 2020/5900 K.), bu usuli detayın yargılama hızı ve doğru mercide denetim için ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Duruşma Pratiğinde CMK 179 Stratejisi

Profesyonel bir savunma stratejisinde CMK m. 179, mahkemenin delil toplama konusundaki isteksizliğine karşı en güçlü araçtır. Müdafi, tanığı duruşma günü salonun önünde hazır bulundurmalı ve duruşma başladığında "tanığın m. 179 uyarınca kapıda hazır olduğunu" beyan etmelidir. Bu beyan tutanağa geçtiği andan itibaren, mahkemenin tanığı dinlememesi için "açıkça davanın uzatılması amacı güdüldüğü" veya "tanığın vaka ile ilgisizliği" gibi çok güçlü bir gerekçesi olmalıdır.

Dikkat Edilmesi Gerekenler: - Tanığın kimlik bilgileri ve hangi konuda dinleneceği önceden yazılı bir dilekçe ile dosyaya sunulmalıdır. - Tanığın hazır edilmesi için harcanan giderlerin sanık tarafından karşılandığı, mahkemeden gider talep edilmeyeceği belirtilmelidir (silahların eşitliği dengesi için). - Eğer mahkeme tanığı dinlemeyi reddederse, m. 201 uyarınca tanığa sorulacak soruların neler olduğu tutanağa "şerh" olarak düşülmelidir. - Bilirkişi mütalaası alınacaksa, uzmanın duruşmada hazır edilmesi, karmaşık teknik konularda mahkemenin ikna edilmesini kolaylaştırır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Mahkeme, CMK 177 uyarınca reddettiği tanığı CMK 179 kapsamında getirdiğimde dinlemek zorunda mı? Evet. CMK 177'deki ret kararı, mahkemenin "aracılık yapmama" kararıdır. CMK 179 ise sanığın "kendi imkanıyla" delil sunmasıdır. Eğer tanık duruşmada hazırsa, mahkeme davanın esasına etkili olabilecek bu beyanı almak zorundadır; aksi halde savunma hakkı kısıtlanmış olur.

2. Doğrudan getirilen tanığın masraflarını devletten talep edebilir miyiz? Hayır. CMK 179 uyarınca tanığı doğrudan getiren taraf, bu kişinin yol ve konaklama gibi masraflarını bizzat üstlenir. Devletin tanık giderlerini karşılaması için CMK 177 uyarınca bir davetiye süreci işletilmiş olması gerekir.

3. Bilirkişi (Uzman) görüşü sunarken uzmanın duruşmada hazır bulunması şart mı? Zorunlu değildir; yazılı bir rapor sunulabilir. Ancak CMK m. 179 ve m. 68/3 uyarınca uzman mütalaası veren kişinin duruşmada hazır edilmesi, tarafların ve mahkemenin uzmana doğrudan soru sormasına imkan tanıdığı için delil değerini artırır.

4. Tanık bildirme süresini (duruşmadan 5 gün önce) kaçırırsam ne olur? Süreyi kaçırmanız, mahkemenin o tanığa davetiye çıkarmasını engeller. Ancak bu durumda tanığı CMK 179 uyarınca duruşma günü yanınızda getirerek dinletebilirsiniz. Süre kuralı sadece mahkemenin idari işlemleri (tebligat çıkarma) için geçerlidir, savunmanın ispat hakkı için bir hak düşürücü süre değildir.

Kaynakça

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 34, 54, 55, 177, 179, 181, 191, 201, 210, 211, 223, 230, 251, 309.
• 2709 sayılı T.C. Anayasası m. 141.
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu, Esas No: 2019/548, Karar No: 2022/462.
• Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Esas No: 2023/6558, Karar No: 2024/2925.
• Yargıtay 3. Ceza Dairesi, Esas No: 2022/23951, Karar No: 2022/5411.
• Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Esas No: 2020/8786, Karar No: 2023/835.
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu, Esas No: 2021/302, Karar No: 2023/373.
• Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Esas No: 2020/2231, Karar No: 2020/7157.
• Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, Esas No: 2019/1895, Karar No: 2019/4793.

---

Yasal Uyarı: Bu metin, CMK m. 179 ve ilgili yargısal süreçler hakkında genel bilgilendirme amacıyla kaleme alınmış olup, hukuki danışmanlık veya avukatlık hizmeti teşkil etmez. Her somut vaka kendi özel şartları içinde değerlendirilmelidir. Olası hak kayıplarının önlenmesi için profesyonel bir hukukçudan destek alınması tavsiye edilir.

Ana Kategori Rehberi

Bu konunun genel çerçevesi için Ceza Muhakemesi Hukuku Genel Rehberi sayfasına bakabilirsiniz.