5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanunu Kapsamında Çocuk Mahkemelerinin Görevi ve Derdest Dosyaların Devri Rejimi
Çocuk ceza yargılamasında görev, kamu düzenine ilişkin olup mahkemelerin kuruluşu ve yetki sınırları münhasıran kanunla belirlenir. Suça sürüklenen çocukların yargılanmasında 5395 sayılı Kanun m. 26 uyarınca ihtisas mahkemelerinin görevi esastır; genel mahkemelerdeki derdest dosyaların yeni kurulan çocuk mahkemelerine devri, Anayasa m. 37 kapsamındaki kanuni hâkim ilkesinin bir gereğidir.
Çocuk Mahkemeleri ile Genel Ceza Mahkemeleri Arasındaki Görev Sınırı ve Kanuni Hâkim İlkesi
Çocuk ceza yargılamasında görevli mahkemenin tayini, suça sürüklenen çocuğun (SSÇ) işlediği iddia edilen fiilin niteliği ve kanunda öngörülen ceza üst sınırına göre belirlenmektedir. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK) m. 26 uyarınca, çocuk mahkemeleri; asliye ceza mahkemesi ile sulh ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlar bakımından SSÇ hakkında açılacak davalara bakmakla mükelleftir. Öte yandan, ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren ve çocuklar tarafından işlenen suçlar için çocuk ağır ceza mahkemeleri yetkilendirilmiştir. Bu ayrım, sadece bir iş bölümü değil, Anayasa m. 37’de düzenlenen "Kanuni Hâkim İlkesi" ve Anayasa m. 142’de yer alan "mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkilerinin kanunla düzenlenmesi" kuralının doğrudan bir yansımasıdır.
Görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan, yargılamanın her aşamasında mahkemelerce resen dikkate alınmalıdır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 4/1 uyarınca, davaya bakan mahkeme görevli olup olmadığına kovuşturma evresinin her aşamasında karar verebilir. Pratik uygulamada, çocuk mahkemelerinin bulunmadığı yerlerde genel mahkemeler bu sıfatla davalara baksalar da, ilgili yargı çevresinde ihtisas mahkemesinin faaliyete geçmesiyle birlikte genel mahkemelerin görevli sıfatı sona erer.
"5395 Çocuk Koruma Kanunu'nun 26.maddesindeki (l) Çocuk mahkemesi, asliye ceza mahkemesi ile sulh ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlar bakımından, suça sürüklenen çocuklar hakkında açılacak davalara bakar. (2) Çocuk ağır ceza mahkemesi, çocuklar tarafından işlenen ve ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlarla ilgili davalara bakar. (3) Mahkemeler ve çocuk hâkimi, bu Kanunda ve diğer kanunlarda yer alan tedbirleri almakla görevlidir."
Kaynak: Yargıtay 4. Ceza Dairesi - Esas No: 2016/12006 - Karar No: 2016/12729
Mahkemelerin Görev ve Yetki Alanlarının Hiyerarşik Dağılımı
5395 sayılı Kanun m. 26 ve m. 27 hükümleri, mahkemelerin hem maddi hem de yer yönünden yetki sınırlarını çizer. Çocuk mahkemelerinin yargı çevresi kurulduğu il ve ilçenin mülki sınırları iken; çocuk ağır ceza mahkemeleri için bu çevre, ağır ceza merkezine bağlı ilçeleri de kapsayacak şekilde genişletilmiştir.
| Mahkeme Türü | Görev Alanı (Maddi Görev) | Yargı Çevresi (Yer Yönünden Yetki) |
|---|---|---|
| Çocuk Mahkemesi | Asliye ve Sulh Ceza görevindeki suçlar | Kurulduğu il/ilçenin mülki sınırları |
| Çocuk Ağır Ceza | Ağır Ceza görevindeki suçlar | Ağır ceza merkezine bağlı idari sınırlar |
| Genel Mahkemeler | İhtisas mahkemesi olmayan yerlerdeki tüm suçlar | Kendi yargı çevreleri |
Suça Sürüklenen Çocuk (SSÇ) Kavramı ve Hukuki Statünün Belirlenmesi
5395 sayılı Kanun m. 3/1-a-2 bendinde tanımlanan "suça sürüklenen çocuk", kanunlarda suç olarak tanımlanan bir fiili işlediği iddiasıyla hakkında soruşturma veya kovuşturma yapılan ya da işlediği fiil nedeniyle hakkında güvenlik tedbirine karar verilen çocuğu ifade eder. Burada "çocuk" kavramı, henüz on sekiz yaşını doldurmamış kişiyi temsil eder. Yargılama sürecinde çocuğun yaşının tespiti, hem isnad yeteneğinin (farik ve mümeyyizlik) belirlenmesi hem de uygulanacak yaptırımın nevi açısından öncelikli usul işlemidir.
SSÇ statüsündeki bir bireyin yargılanması, yetişkinlerin yargılanmasından temel bir ayrım noktasına dayanır: "Çocuğun üstün yararı". Bu ilke, Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay içtihatlarında yargılamanın her aşamasında gözetilmesi gereken birincil kriter olarak kabul edilmiştir. Çocukların yetişkinlerle birlikte yargılanmaması kuralı (m. 17), SSÇ'nin hukuki statüsünün korunması adına getirilmiş mutlak kurallardan biridir.
Yeni Kurulan Çocuk Mahkemelerinde Derdest Dosyaların Devri Sorunsalı
Hukuk pratiğinde en sık karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri, bir yargı çevresinde çocuk mahkemesi faaliyete geçtiğinde, o ana kadar genel mahkemelerde (Asliye Ceza) görülmekte olan dosyaların akıbetidir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, çocuk mahkemesi kurulan yerlerde derdest dosyaların herhangi bir HSK kararı veya idari tasarruf beklenmeksizin görevli çocuk mahkemesine devredilmesi zorunludur.
Uygulamada, Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun (HSK) bazı kararlarında "derdest davaların kesinleşinceye kadar halen görüldükleri mahkemeler tarafından bakılması gerektiği" yönündeki ibareler, mahkemeler arasında görev uyuşmazlığına yol açmıştır. Ancak Yargıtay, mahkemelerin görevlerinin idari bir işlemle değiştirilemeyeceğini, görevin ancak kanunla belirlenebileceğini vurgulayarak bu tip merci kararlarını kanun yararına bozma yoluyla ortadan kaldırmaktadır.
"Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun anılan kararlarının göreve ilişkin kanun hükümlerini yürürlükten kaldırma niteliği taşımadığı, mahkemelerin görevlerinin kanunla belirlenmesine ilişkin anayasal ve yasal kuralların idari nitelikte bir işlemle değiştirilemeyeceği gözetilmeden Küçükçekmece 1. Çocuk Mahkemesinin görevsizlik kararının kaldırılması yerine, yazılı şekilde karar verilmiş olmasında isabet görülmediğinden... kararın bozulmasına..."
Kaynak: Yargıtay 2. Ceza Dairesi - Esas No: 2015/16767 - Karar No: 2015/20415
İdari İşlemle Görev Kurallarının Değiştirilemeyeceği İlkesi
Yargıtay 2., 5., 12. ve 18. Ceza Dairelerinin ortaklaştığı üzere, mahkemelerin görevi kamu düzenindendir. HSK'nın iş bölümüne dair takdir yetkisi, kanunla belirlenmiş görev sınırlarını daraltamaz veya genişletemez. Eğer bir yerleşim yerinde çocuk mahkemesi kurulmuş ve faaliyete geçmişse (resmi ilan ile), o tarihten itibaren SSÇ hakkındaki kovuşturma yetkisi artık genel mahkemelerde değil, ihtisas mahkemesindedir.
Derdest Dosyalarda Usul Ekonomisi ve Kanuni Hâkim Güvencesi
Dosyaların devri aşamasında "usul ekonomisi" gerekçesiyle davanın eski mahkemesinde bitirilmesi yönündeki eğilimler, Yargıtay tarafından "kanuni hâkim ilkesine aykırılık" olarak nitelendirilmektedir. CMK m. 4 ve m. 5 uyarınca, iddianamenin kabulünden sonra mahkeme işin kendi görevini aştığını veya dışında kaldığını anlarsa, görevsizlik kararı vererek dosyayı görevli mahkemeye göndermek zorundadır.
Çocuk Koruma Kanunu Geçici Maddelerinin Uygulama Kapsamı
5395 sayılı Kanun’un Geçici 1, 2 ve 3. maddeleri, kanunun yürürlüğe girmesi ve mahkemelerin teşkilatlanması sürecindeki geçiş hükümlerini düzenler. Bu maddeler arasındaki ilişki, derdest davaların hangi durumlarda devredilip hangi durumlarda devredilmeyeceğini belirleyen temel referans noktasıdır.
Geçici m. 1/3 hükmü, çocuk mahkemesi bulunmayan yerlerde genel mahkemelerin bu kanun hükümlerine göre yargılama yapacağını belirtir. Ancak bu durum geçicidir; mahkeme kurulduğu anda "kuruluncaya kadar" şartı ortadan kalkar. Önemli bir istisna ise Geçici m. 2'de yer alan "on sekiz yaş" sınırıdır.
"5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun geçici 1. maddesinin 3. fıkrasında, çocuk mahkemeleri ile çocuk ağır ceza mahkemeleri bulunmayan yerlerde, genel mahkemelerin kovuşturma görevinin, çocuk mahkemeleri kurulup göreve başlayıncaya kadar süreceği öngörülmüş olup, aynı Yasa'nın geçici 2. maddesinde yer alan derdest davaların devredilemeyeceğine dair hüküm, yasanın yürürlüğe girdiği tarihte on sekiz yaşını doldurmuş olan sanıklar yönünden geçerlidir."
Kaynak: Yargıtay 2. Ceza Dairesi - Esas No: 2015/16927 - Karar No: 2015/23304
On Sekiz Yaşını Doldurmuş Sanıkların Durumu ve Geçici 2. Madde
Geçici 2. madde uyarınca, genel ceza mahkemelerinde görülmekte olan ve kanunun yürürlüğe girdiği tarihte on sekiz yaşını doldurmuş olan sanıklar hakkındaki dava ve işler çocuk mahkemelerine devredilmez. Bu kural, yargılamanın hızı ve sanığın artık yetişkin statüsünde olması nedeniyle getirilmiş bir sınırlamadır. Ancak yargılama sürerken on sekiz yaşını dolduran SSÇ'ler için bu kural doğrudan uygulanmaz; devir zorunluluğu, mahkemenin faaliyete geçtiği andaki yaş durumuna göre değerlendirilir.
Görev Uyuşmazlıklarında Merci Tayini ve Kanun Yararına Bozma
İki mahkemenin de kendisini görevsiz görmesi durumunda ortaya çıkan "olumsuz görev uyuşmazlığı", ortak yüksek görevli mahkemece (merci tayini) çözülür. Çocuk mahkemesi ile asliye ceza mahkemesi arasındaki uyuşmazlığı çözmeye yetkili merci genellikle bölgedeki çocuk ağır ceza mahkemesidir. Ancak merci tarafından verilen kararın hukuka aykırı olması durumunda CMK m. 309 uyarınca kanun yararına bozma yoluna gidilmesi mümkündür.
Burada dikkat çekici bir içtihat aykırılığı mevcuttur. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 10.06.1942 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararına dayanarak, merci tarafından belirlenen mahkemenin kararına karşı kanun yararına bozma yolunun kapalı olduğunu savunurken; 2., 5. ve 18. Ceza Daireleri esasa ilişkin ağır hukuki aykırılıklar (özellikle HSK kararıyla kanunun çiğnenmesi durumu) söz konusu olduğunda bozma kararı verebilmektedir.
"Görev uyuşmazlıklarının çözümüne ilişkin tayini merci kararlarının, genel ve birincil nitelikteki olağan kanun yolu olan temyiz incelemesi sırasında dahi denetlenemeyeceği... 1942/26-16 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararıyla belirlendiğine göre... kanun yararına bozma yoluyla da denetlenemeyeceği anlaşıldığından, istemin reddine karar verilmiştir."
Kaynak: Yargıtay 4. Ceza Dairesi - Esas No: 2015/27443 - Karar No: 2016/6834
Editörün Notu: İçtihat Aykırılığının Analizi
Yargıtay daireleri arasındaki bu görüş ayrılığı, avukatlar için stratejik bir öneme sahiptir. 4. Ceza Dairesi, merci kararını kesin kabul ederek denetimden kaçınırken, diğer daireler (örneğin 2. Ceza Dairesi), m. 26 ve Geçici m. 1 hükümlerinin emredici doğasını korumak adına kanun yararına bozma taleplerini kabul etmektedir. Bu durum, yargılama birliği açısından ciddi bir tartışma konusudur.
Koruyucu ve Destekleyici Tedbirlerde Görevli Mahkeme Ayrımı
5395 sayılı Kanun sadece suç işleyen çocukları değil, "korunma ihtiyacı olan" çocukları da kapsar. Kanunun 26/3 maddesi uyarınca mahkemeler ve çocuk hâkimi, tedbirleri almakla görevlidir. Ancak "suça sürüklenen çocuk" ile "korunma ihtiyacı olan çocuk" arasındaki ayrım, görevli mahkemeyi doğrudan etkilemektedir.
- Suça Sürüklenen Çocuklar: Hakkında tedbir kararı verilecek SSÇ ise görevli mahkeme, isnat edilen suça bakmakla görevli olan ceza mahkemesidir (çocuk mahkemesi sıfatıyla).
- Korunma İhtiyacı Olan Çocuklar: Herhangi bir suça karışmamış ancak mağdur veya risk altındaki çocuklar için tedbir kararlarını alma görevi, çocuk mahkemelerine aittir. Çocuk mahkemesi bulunmayan yerlerde ise bu görev Aile Mahkemelerine (yoksa Asliye Hukuk Mahkemelerine) geçer.
"Suça sürüklenen çocuk konumunda olduğundan verilecek tedbir kararında görevli mahkeme isnat edilen suça bakmakla görevli olan Ceza Mahkemesidir (Çocuk mahkemesi sıfatıyla). Görev kuralları kamu düzeniyle ilgili olup yargılamanın her aşamasında tüm mahkemelerce kendiliğinden gözetilmesi zorunludur."
Kaynak: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi - Esas No: 2010/1341 - Karar No: 2010/15846
Soruşturma Aşamasında Çocuk Büroları ve Cumhuriyet Savcılığının Yetkisi
Çocuklara özgü yargılama usulü soruşturma aşamasında başlar. 5395 sayılı Kanun m. 29 uyarınca, her Cumhuriyet başsavcılığında bir "Çocuk Bürosu" kurulması zorunludur. Bu büroda görev yapacak savcıların, çocuk hukuku, psikolojisi ve sosyal hizmetler alanında eğitim almış uzman kişiler arasından seçilmesi esastır (m. 28).
Soruşturma aşamasında çocuğun ifadesinin alınması, adli tıp muayenesi ve sosyal inceleme raporu süreci bu büro koordinasyonunda yürütülür. SSÇ hakkında tutuklama tedbirine başvurulması durumunda, genel hükümlere ek olarak ÇKK m. 21’deki sınırlamalar (yaş gruplarına göre tutuklama yasağı süreleri) titizlikle uygulanmalıdır.
Çocuk Mahkemelerinde Yargılama Usulü ve Temel İlkeler
Çocuk mahkemelerindeki yargılama, 5395 sayılı Kanun m. 4’te düzenlenen temel ilkeler ışığında yürütülür. Bu ilkeler arasında "insan haklarına dayalı, adil, etkili ve süratli bir usul izlenmesi" ve "çocuğun durumuna uygun özel ihtimam gösterilmesi" en dikkat çekici olanlarıdır.
- Duruşmaların Gizliliği: SSÇ hakkındaki duruşmalar kural olarak gizli yapılır ve hüküm gizli açıklanır (CMK m. 185).
- Sosyal İnceleme Raporu (SİR): Mahkeme, çocuğun sosyal, ekonomik ve psikolojik durumunu analiz eden raporu aldırmak zorundadır. Rapor aldırılmaması durumunda gerekçesinin hükümde gösterilmesi gerekir.
- Müdafi Bulundurma Zorunluluğu: SSÇ'nin yargılamanın her aşamasında müdafi yardımından yararlanması zorunludur; istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir.
"5395 sayılı Kanun’un 'Temel ilkeler' kenar başlıklı 4. maddesinin ilgili kısmı şöyledir: (1) Bu Kanunun uygulanmasında, çocuğun haklarının korunması amacıyla; … b) Çocuğun yarar ve esenliğinin gözetilmesi, … f) İnsan haklarına dayalı, adil, etkili ve süratli bir usûl izlenmesi, g) Soruşturma ve kovuşturma sürecinde çocuğun durumuna uygun özel ihtimam gösterilmesi, … İlkeleri gözetilir."
Kaynak: Anayasa Mahkemesi Genel Kurul Kararı - ID: 0173788a-5b00-73e7-b8c8-9a70325b6cf0
Uygulama Notu: Sosyal İnceleme Raporunun Delil Değeri
Mahkemeler, SİR içeriği ile bağlı olmamakla birlikte, raporda sunulan verileri çocuğun kusur yeteneği ve uygulanacak tedbirin türü açısından ciddi bir "kanaat verici delil" olarak değerlendirmelidir. Pratik adliye işleyişinde uzmanlar (psikolog, sosyal çalışmacı vb.) tarafından hazırlanan bu raporlar, TCK m. 31 kapsamındaki yaş küçüklüğü indirimleri ve m. 32 kapsamındaki akıl sağlığı incelemeleriyle paralel olarak dosyada yer almalıdır.
Çocuk Ceza Yargılamasında Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreler
Çocuklar için öngörülen dava zamanaşımı süreleri, yetişkinlere göre daha kısadır. 5237 sayılı TCK m. 66/2 uyarınca, suçun işlendiği tarihte on iki yaşını doldurmuş olup da on beş yaşını doldurmamış olanlar için zamanaşımı sürelerinin yarısı; on beş yaşını doldurmuş olup da on sekiz yaşını doldurmamış olanlar için ise üçte ikisi uygulanır.
Zamanaşımı, kamu düzeninden olduğu için yargılamanın her aşamasında (temyiz ve karar düzeltme dahil) resen gözetilir. Görevsiz mahkemede geçen sürenin zamanaşımı üzerindeki etkisi de avukatlar tarafından dikkatle takip edilmelidir. Görevsizlik kararı verilmesi, zamanaşımını kesen bir işlem değildir; ancak mahkemeler arası dosya gidiş-deliş süreleri hak düşürücü bir sonuca yol açabilir.
Adliye Pratiğinde Karşılaşılan Görev Uyuşmazlıkları ve Çözüm Yolları
Bir asliye ceza mahkemesi, SSÇ hakkında yürüttüğü davada çocuk mahkemesinin kurulduğunu fark ettiğinde, ara karar ile değil "görevsizlik kararı" ile dosyayı devretmelidir. Görevsizlik kararı verilmeden dosyanın fiziken gönderilmesi (tevzi bürosu aracılığıyla veya kalemler arası aktarım) usule aykırıdır.
Kalem İşlemleri ve Dosya Devir Süreci
Görevsizlik kararı kesinleştikten sonra dosya, dizi pusulasına bağlanarak ilgili ihtisas mahkemesine gönderilir. Çocuk mahkemesi dosyayı kabul ettiğinde yeni bir esas numarası verir. Eğer çocuk mahkemesi de kendisini görevsiz görürse (karşı görevsizlik), dosyayı doğrudan merciye göndererek uyuşmazlığın çözülmesini talep eder. Bu süreçte SSÇ'nin tutukluluk hali varsa, her iki mahkeme de tutukluluğun gözden geçirilmesi konusunda yetki karmaşası yaşamamalı; dosya elinde bulunan mahkeme incelemeyi yapmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Çocuk mahkemesi kurulduğunda, Asliye Ceza Mahkemesi "usul ekonomisi" gerekçesiyle davaya devam edebilir mi? Hayır. Görev kuralları kamu düzenine ilişkindir ve kanunla belirlenir. Yargıtay içtihatları uyarınca, çocuk mahkemesi faaliyete geçtiği andan itibaren genel mahkemeler görevsiz hale gelir. HSK'nın davaların eski mahkemesinde bitirilmesine dair kararları idari nitelikte olup kanun hükmünü (m. 26 ve Geçici m. 1) ilga edemez.
2. SSÇ yargılama sürerken 18 yaşını doldurursa dosya genel mahkemeye gönderilir mi? Hayır. Suçun işlendiği tarihteki yaş esas alınır. Kovuşturma aşamasında sanığın 18 yaşını bitirmiş olması, çocuk mahkemesinin görevini sona erdirmez. Sadece 5395 sayılı Kanun'un Geçici 2. maddesinde belirtilen, kanunun yürürlüğe girdiği tarihte (2005) zaten 18 yaşını doldurmuş olanlar için özel bir istisna getirilmiştir.
3. Çocuk mahkemesi olmayan bir yerde ağır ceza mahkemesinin görevine giren bir suç işlenirse hangi mahkeme görevlidir? Bu durumda yargılama, o yerdeki "Genel Ağır Ceza Mahkemesi" tarafından, ancak 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu hükümleri (gizlilik, sosyal inceleme raporu, uzman bulundurma vb.) uygulanarak yapılır.
4. Merci tayini kararlarına karşı kanun yararına bozma yoluna başvurulabilir mi? Bu konuda Yargıtay daireleri arasında görüş ayrılığı vardır. 4. Ceza Dairesi 1942 tarihli İBK uyarınca bu yolu kapalı görürken; 2., 5. ve 18. Ceza Daireleri, merci kararının kanuna (m. 26'ya) açıkça aykırı olması durumunda kanun yararına bozma taleplerini kabul ederek kararları bozmaktadır.
Kaynakça
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu
- Anayasa Mahkemesi Genel Kurul Kararı (Kaynak 4)
- Yargıtay 2. Ceza Dairesi - Esas No: 2015/16767 - Karar No: 2015/20415
- Yargıtay 4. Ceza Dairesi - Esas No: 2016/12006 - Karar No: 2016/12729
- Yargıtay 5. Ceza Dairesi - Esas No: 2016/1339 - Karar No: 2016/2338
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi - Esas No: 2016/883 - Karar No: 2016/9356
- Yargıtay 12. Ceza Dairesi - Esas No: 2015/15947 - Karar No: 2016/758
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi - Esas No: 2010/1341 - Karar No: 2010/15846
Yasal Uyarı: Bu metin, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu ve ilgili yargı kararları çerçevesinde profesyonel hukukçulara yönelik hazırlanmış genel bir hukuki analizdir. Somut her olay kendi özel şartları içinde değerlendirilmelidir. Bu içerik, bir avukat-müvekkil ilişkisi kurmayı amaçlamaz ve profesyonel hukuki danışmanlık yerine geçmez. Güncel mevzuat değişiklikleri ve içtihat farklılıkları nedeniyle her uyuşmazlıkta uzman görüşü alınması tavsiye edilir.
Ana Kategori Rehberi
Bu konunun genel çerçevesi için Ceza Muhakemesi Hukuku Genel Rehberi sayfasına bakabilirsiniz.