Yoksulluk Nafakası Şartları, TMK 175 Uygulaması ve Nafakanın Kaldırılması Rejimi

Türk Medeni Kanunu m. 175 Kapsamında Yoksulluk Nafakasının Hukuki Niteliği

Yoksulluk nafakası, boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte yürürlüğe giren ve sosyal dayanışma ilkesine dayanan süresiz bir mali yükümlülüktür. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 175 uyarınca, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Bu nafaka türünde, nafaka yükümlüsünün (ödeyecek olan tarafın) kusuru aranmaz; yükümlü kusursuz olsa dahi, diğer şartlar oluşmuşsa nafaka ödemekle mükelleftir.

Yargıtay içtihatlarında yoksulluk nafakası, evlilik birliği süresince devam eden karşılıklı bakım ve geçindirme ödevinin, birliğin sona ermesinden sonra da kısmen devam ettirilmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu yönüyle bir ceza veya tazminat değil, sosyal bir yardım niteliğindedir. Uygulamada, nafaka talep eden eşin boşanma anında yoksulluğa düşme tehlikesinin bulunması ve kendi geçimini mali kaynakları veya çalışma gücüyle sağlama imkanından yoksun olması temel şarttır.

"Yoksulluk nafakası, boşanmadan sonra yoksulluğa düşecek olan tarafı koruma amacına yönelik olduğu içindir ki, boşanmış olan yoksul tarafa verilecek olan yoksulluk nafakası, hiçbir surette diğer tarafa yükletilen bir ceza veya tazminat niteliğinde olmayacaktır. Şayet böyle olsaydı, sadece boşanmada kusuru olan eşten istenebilmesi gerekirdi. Oysa ki, maddede açıkça belirtildiği gibi, kusursuz eş dahi yoksulluk nafakası ödemekle yükümlüdür."

Kaynak: Hukuk Genel Kurulu 2017/1522 E. , 2019/1140 K.

Belgeyi Gör: Hukuk Genel Kurulu 2017/1522 E. , 2019/1140 K.

Kusur Unsurunun Nafaka Hakkına Etkisi

Nafaka talep eden tarafın kusuru, "daha ağır olmamak" zorundadır. Eşit kusur halinde yoksulluk nafakasına hükmedilmesi mümkün iken, ağır kusurlu veya tam kusurlu olan eş yararına yoksulluk nafakasına hükmedilemez. Mahkemece yapılan kusur tespiti, nafaka talebinin esastan reddi veya kabulü için öncelikli inceleme konusudur.

Süresizlik İlkesi ve Hakkaniyet Sınırı

Kanun metninde geçen "süresiz" ifadesi, nafakanın ömür boyu süreceği anlamına gelmez; kanunda öngörülen (evlenme, ölüm, haysiyetsiz hayat sürme vb.) sona erme halleri gerçekleşene kadar devam edeceğini ifade eder. Hakim, TMK m. 4 uyarınca hakkaniyet ilkesini gözeterek tarafların sosyal ve ekonomik durumları arasındaki dengeyi korumak zorundadır.

Yargıtay Uygulamasında Yoksulluk Kavramının Maddi Sınırları

Yoksulluk kavramı, Türk Medeni Kanunu'nda açıkça tanımlanmamış olup, bu boşluk Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (HGK) kararlarıyla doldurulmuştur. Yargısal uygulamada yoksulluk; bireyin maddi varlığını geliştirmek ve asgari yaşam standartlarını idame ettirmek için zorunlu olan harcamaları karşılayacak yeterli gelirinin bulunmaması durumudur.

Yargıtay HGK'nın yerleşik kararlarında yoksulluk sınırının belirlenmesinde kullanılan kriterler şunlardır: * Beslenme (yeme-içme) giderleri, * Giyinme ve barınma (kira, aidat vb.) masrafları, * Sağlık ve ulaşım giderleri, * Kültürel ve eğitsel faaliyetler için gereken asgari harcamalar.

"Nitekim, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 07.10.1998 tarihli ve 1998/2-656 E., 1998/688 K.; 16.05.2007 tarihli ve 2007/2-275 E., 2007/275 K.; 20.06.2019 tarihli ve 2017/2-2424 E., 2019/751 K. sayılı kararlarında; “yeme, giyinme, barınma, health, ulaşım, kültür, eğitim” gibi bireyin maddi varlığını geliştirmek için zorunlu ve gerekli görülen harcamaları karşılayacak düzeyde geliri olmayanların “yoksul” kabul edilmesi gerektiği benimsenmiştir."

Kaynak: Hukuk Genel Kurulu 2019/633 E. , 2022/1293 K.

Belgeyi Gör: Hukuk Genel Kurulu 2019/633 E. , 2022/1293 K.

Sosyal ve Ekonomik Durum Araştırmasının (SED) Önemi

Adliye pratiğinde, tarafların yoksulluk durumunun tespiti için kolluk aracılığıyla "Sosyal ve Ekonomik Durum Araştırması" (SED) raporu aldırılır. Ancak bu rapor tek başına yeterli değildir. Banka kayıtları, SGK hizmet dökümleri, tapu ve araç sicil kayıtları ile desteklenmeyen bir SED raporu, hükme esas alınması durumunda bozma nedeni teşkil edebilir. Editörün Notu: Sosyal medya paylaşımları ve üçüncü kişilerin tanıklığı da yoksulluğun varlığı veya yokluğu noktasında delil olarak değerlendirilmektedir.

Asgari Ücretle Çalışmanın Nafakayı Ortadan Kaldırma Gücü

Profesyonel hukukçular arasında en sık tartışılan konulardan biri, nafaka alacaklısının asgari ücretle işe girmesinin nafakayı kendiliğinden kaldırıp kaldırmayacağıdır. Yargıtay'ın istikrarlı görüşü; asgari ücret seviyesinde gelire sahip olmanın yoksulluğu her zaman ortadan kaldırmadığı yönündedir. Günümüz ekonomik koşullarında asgari ücret, bireyi yoksulluktan kurtaracak bir miktar olarak görülmemekte, ancak nafaka miktarının hakkaniyetli bir şekilde indirilmesine gerekçe olabilmektedir.

Eğer eşin geliri (asgari ücret) ile mevcut nafaka miktarının toplamı, o kişiyi yoksulluktan kurtaracak düzeyde değilse, nafakanın kaldırılması talebi reddedilmelidir. Ancak çalışmaya başlama olgusu, nafaka yükümlüsü lehine "mali durumun değişmesi" (TMK m. 176/4) olarak kabul edilir ve nafakada indirim yapılmasını gerektirir.

"Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik kararlarında 'asgari ücret seviyesinde gelire sahip olunması' yoksulluk nafakası bağlanmasını olanaksız kılan bir olgu kabul edilmemiştir. Davalı (kadın) boşanma sırasında bir işte çalışmamaktadır. Boşanmadan sonra asgari ücretle işe girmiştir. Aldığı nafaka miktarı ile, çalışarak elde ettiği asgari ücret miktarı toplamı ise, onu, yoksulluktan kurtaracak düzeyde değildir."

Kaynak: 3. Hukuk Dairesi 2006/3196 E., 2006/3451 K.

Belgeyi Gör: 3. Hukuk Dairesi 2006/3196 E., 2006/3451 K.

Gelirdeki Artışın "Yoksulluğu Zail Etme" Sınırı

Mahkeme, "çoğun içinde az da vardır" kuralı gereğince, davacı nafakanın tamamen kaldırılmasını istemiş olsa bile, yoksulluğun tamamen ortadan kalkmadığı ancak hafiflediği durumlarda nafakanın indirilmesine karar vermelidir. Asgari ücretin yoksulluğu tümden kaldırmadığı, ancak nafakada hakkaniyete uygun bir miktar indirimi gerektirdiği doktrin ve uygulamada kabul görmüştür.

Emekli Maaşı ve Dul/Yetim Aylığının Nafaka Kararına Etkisi

Nafaka alacaklısının düzenli bir emekli maaşına veya başka bir kaynaktan (örneğin eski eşten kalan ölüm aylığı) gelire kavuşması, yoksulluk nafakası uyuşmazlıklarında kritik bir parametredir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'ne göre, elde edilen gelirin miktarı ve sürekliliği, yoksulluğun ortadan kalkıp kalkmadığının tayininde belirleyicidir.

Özellikle şehit asker eşinden bağlanan ölüm aylığı gibi yüksek tutarlı düzenli gelirler, tek başına yoksulluğu ortadan kaldıracak düzeyde kabul edilebilir. Buna karşılık, düşük miktarlı yaşlılık aylıkları yoksulluğu tamamen bitirmeyip sadece indirim sebebi sayılmaktadır.

"Davalı-karşı davacı kadın ev hanımı olup, boşanma davası sırasında herhangi bir geliri yoktur. Ancak 20.02.2013 tarihinden itibaren ilk eşinden ölüm aylığı almaya başlamış ve dava tarihi itibariyle aylık miktarı 6.270 TL'dir. O halde, mahkemece; davalı-karşı davacının boşanma sonrası almaya başladığı maaş miktarının tek başına kendisini yoksulluktan kurtarmaya yetecek düzeyde olduğunun kabulü ile yoksulluk nafakasının kaldırılmasına karar verilmesi gerekir."

Kaynak: 3. Hukuk Dairesi 2016/7145 E. , 2016/8159 K.

Belgeyi Gör: 3. Hukuk Dairesi 2016/7145 E. , 2016/8159 K.

Emekli Maaşının "Yoksulluğu Azaltma" Fonksiyonu

Sosyal Güvenlik Kurumu'ndan (SGK) alınan yaşlılık aylığı, yoksulluğu ortadan kaldırmayıp sadece nafaka miktarının tayininde nazara alınmalıdır. Ancak nafaka alacaklısının emekli maaşının, nafaka yükümlüsünün gelirinden fazla olması durumunda yoksulluğun ortadan kalktığı kabul edilebilir.

Yoksulluk Nafakasının Ödenme Biçimi: İrat ve Toptan Ödeme Ayrımı

TMK m. 176/1 uyarınca, yoksulluk nafakası toptan veya aylık irat şeklinde ödenmesine karar verilebilir. Uygulamada genellikle aylık irat tercih edilse de, bazı durumlarda toptan ödeme (toplu bir meblağın bir defada ödenmesi) tarafların menfaatine ve somut olayın özelliklerine daha uygun düşebilmektedir.

Toptan ödemeye karar verilirken şu hususlar dikkate alınır: * Evliliğin süresi (kısa süreli evliliklerde toptan ödeme eğilimi yüksektir), * Tarafların ekonomik ve sosyal durumları, * Nafaka yükümlüsünün ödeme gücü ve likidite durumu, * Ortak çocuk bulunup bulunmaması.

"Somut olayda tarafların ekonomik ve sosyal durumları, evliliğin süresi ve ortak çocuklarının bulunmayışı dikkate alındığında yoksulluk nafakası yükümlüsünün, yoksulluk nafakasını toptan ödemesi hususunun değerlendirilmesi gerekirken, irat biçiminde ödenmesine karar verilmesi somut olay bakımından isabetli bulunmamış ve bozmayı gerektirmiştir."

Kaynak: 2. Hukuk Dairesi 2024/4916 E. , 2025/1751 K.

Belgeyi Gör: 2. Hukuk Dairesi 2024/4916 E. , 2025/1751 K.

Nafakanın Artırılması Davaları ve Ekonomik Endeks Uygulaması

Nafakanın irat şeklinde ödenmesine karar verilmesi durumunda, hakim istem halinde gelecek yıllarda ödenecek miktarın ne oranda artırılacağını belirleyebilir. Eğer mahkeme kararında bir artış oranı (örneğin ÜFE/TÜFE) öngörülmemişse veya öngörülen miktar zamanla yetersiz kalmışsa, nafaka alacaklısı "Nafakanın Artırılması Davası" açabilir.

ÜFE/TÜFE Oranında Artış ve Denge İlkesi

Nafaka artırım davalarında, nafaka alacaklısının ihtiyaçları ile yükümlünün gelir durumunda olağanüstü bir değişiklik (örneğin yükümlünün iflas etmesi veya piyango çıkması) olmadığı sürece, artışın ÜFE (Üretici Fiyat Endeksi) oranında yapılması yerleşik bir uygulamadır. Bu sayede taraflar arasındaki önceki nafaka takdirinde sağlanan denge korunmuş olur.

"Nafaka alacaklısı davacının ihtiyaçları ile nafaka yükümlüsü davalının gelir durumunda, nafakanın takdir edildiği tarihe göre olağanüstü bir değişiklik olmadığı takdirde; yoksulluk nafakası TÜİK’in yayınladığı ÜFE oranında artırılmalı ve böylece taraflar arasında önceki nafaka takdirinde sağlanan denge korunmalıdır."

Kaynak: Hukuk Genel Kurulu 2017/1522 E. , 2019/1140 K.

Belgeyi Gör: Hukuk Genel Kurulu 2017/1522 E. , 2019/1140 K.

Nafakanın Kaldırılması ve Azaltılması Şartları (TMK m. 176/3-4)

İrat biçiminde ödenen yoksulluk nafakası, belirli şartların oluşması halinde kendiliğinden kalkabileceği gibi mahkeme kararıyla da kaldırılabilir veya azaltılabilir.

Durum	Hukuki Sonuç	Dayanak
Alacaklı tarafın yeniden evlenmesi	Kendiliğinden kalkar	TMK m. 176/3
Taraflardan birinin ölümü	Kendiliğinden kalkar	TMK m. 176/3
Evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşama	Mahkeme kararıyla kaldırılır	TMK m. 176/3
Yoksulluğun ortadan kalkması	Mahkeme kararıyla kaldırılır	TMK m. 176/3
Haysiyetsiz hayat sürme	Mahkeme kararıyla kaldırılır	TMK m. 176/3
Mali gücün önemli ölçüde azalması	Mahkeme kararıyla azaltılır	TMK m. 176/4

Mali Güçte Önemli Azalma ve İndirim Talebi

Nafaka yükümlüsü, kendi mali durumunun kötüleştiğini (işten çıkarılma, iflas, ağır hastalık sonucu çalışma kaybı) ispat ederse nafakanın indirilmesini talep edebilir. Örneğin, bir nafaka yükümlüsünün şeker hastalığı nedeniyle bacağının kesilmesi ve gelirinin düşmesi, nafaka miktarının hakkaniyete göre azaltılmasını gerektiren somut bir vakadır (Bkz. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2013/373 E.).

Protokol ile Kararlaştırılan Nafakanın Uyarlanması

Anlaşmalı boşanma protokolü ile taraflar özgür iradeleriyle bir nafaka miktarı belirleyebilirler. Ancak protokol ile belirlenmiş olması, bu nafakanın hiçbir zaman değiştirilemeyeceği anlamına gelmez. TMK m. 176/4'teki mali durumun değişmesi şartı, protokol nafakaları için de geçerlidir.

Yine de yargı pratiğinde, tarafların protokoldeki şartları bilerek imzaladıkları varsayıldığından, uyarlama davalarında "olağanüstü bir durumun varlığı" daha sıkı araştırılır. Nafaka yükümlüsü, protokolden sonra mali durumunun öngörülemez ve kendisinden kaynaklanmayan sebeplerle (devalüasyon, ağır hastalık vb.) kötüleştiğini ispatlamalıdır.

"Taraflar anlaşmalı olarak boşandıklarını, anlaşmalı boşanmaya dayanak sözleşme uyarınca müvekkili tarafından davalıya aylık 1.500 USD yoksulluk nafakası ödenmesine karar verildiğini, ancak davacının ilerleyen yıllarda ekonomik durumunun kötüye gittiğini... aylık 1.500 USD nafakanın müvekkili ve ailesi üzerinde ekonomik felaketler doğuracak olması nedeni ile... indirilmesine karar verilmesini talep etmiştir."

Kaynak: Hukuk Genel Kurulu 2023/582 E. , 2025/24 K.

Belgeyi Gör: Hukuk Genel Kurulu 2023/582 E. , 2025/24 K.

Yoksulluk Nafakası Davalarında İspat Yükü ve Deliller

Dava türüne göre ispat yükü değişkenlik göstermektedir. İlk kez nafaka bağlanması talebinde ispat yükü "yoksulluğa düşeceğini" iddia eden eş üzerindedir. Nafakanın kaldırılması veya azaltılması davasında ise ispat yükü, "yoksulluğun bittiğini" veya "mali gücünün azaldığını" ileri süren yükümlüdedir.

Uygulamada kabul edilen temel deliller: 1. SGK Hizmet Dökümleri: Alacaklının sigortalı çalışıp çalışmadığını gösterir. 2. Banka Hesap Hareketleri: Düzenli para girişlerinin tespiti. 3. Tapu ve Trafik Tescil Kayıtları: Malvarlığı araştırması için zorunludur. 4. Tanık Beyanları: Özellikle "fiilen evliymiş gibi yaşama" ve "haysiyetsiz hayat sürme" vakıalarında birincil delildir. 5. Mahalli Kolluk Araştırması: Kişinin yaşam standardının gözlemlenmesi.

Usul Hukuku Bakımından Görev, Yetki ve Zamanaşımı

Yoksulluk nafakası davaları, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun uyarınca Aile Mahkemelerinde görülür. Aile Mahkemesi bulunmayan yerlerde Asliye Hukuk Mahkemeleri, Aile Mahkemesi sıfatıyla görev yapar.

Yetki ve Zamanaşımı Kuralları

• Yetki: Nafaka davalarında yetkili mahkeme, nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m. 177). Ancak boşanma davası ile birlikte istenen nafakalarda boşanma davasına bakan mahkeme yetkilidir.
• Zamanaşımı: Boşanma kararının kesinleşmesinden sonra açılacak yoksulluk nafakası davaları, boşanmanın kesinleştiği tarihten itibaren 1 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m. 178). Mevcut nafakanın artırılması veya kaldırılması davalarında ise bir zamanaşımı süresi yoktur; şartlar oluştuğu sürece her zaman açılabilir.

Adliye Pratiğinde Nafaka Alacağının İcra Takibi ve Şikayet Hakları

Hükmedilen nafaka borcunun ödenmemesi durumunda, alacaklı taraf ilamlı icra takibi (Örnek No: 4-5) başlatabilir. Nafaka alacakları, Türk Hukuku'nda rüçhanlı (öncelikli) alacaklardandır. Borçlunun maaşı üzerinde başka hacizler olsa dahi, nafaka alacağı birinci sırada kesilir ve maaşın 1/4 sınırı nafaka alacaklarında uygulanmaz (borcun tamamı maaştan kesilebilir).

Cezai Yaptırım: Nafaka borcunu ödemeyen borçlu hakkında, alacaklının şikayeti üzerine İcra İflas Kanunu (İİK) m. 344 uyarınca 3 aya kadar tazyik hapsine karar verilebilir. Bu cezanın uygulanabilmesi için icra emrinin tebliğinden itibaren 1 ay geçmiş olması ve ödenmeyen en az 1 aylık cari nafaka borcunun bulunması şarttır.

Uygulama Notu: Profesyonel Hukukçular İçin Stratejik Öneriler

Nafaka davalarında tarafları temsil ederken salt SED raporuna güvenmek stratejik bir hatadır. Özellikle karşı tarafın kayıt dışı gelirlerinin tespiti için mahkemeden; * Kredi kartı ekstrelerinin celbi, * Yurt dışı giriş-çıkış kayıtlarının sorgulanması, * Lüks kulüp veya özel okul ödeme kayıtlarının istenmesi talep edilmelidir.

Nafaka alacaklısının asgari ücretle çalışıyor olması durumunda, mutlaka "insanca yaşam sınırı" ve "açlık sınırı" verileriyle mevcut gelirin yetersizliği vurgulanmalıdır. Nafaka yükümlüsü vekili ise, borçlunun başkaca nafaka yükümlülükleri (yardım nafakası, iştirak nafakası) ve kronik hastalık gibi gider artırıcı unsurlarını dosyaya somut delillerle (epikriz raporları vb.) sunmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Boşanma davasında nafaka talep edilmemişse, sonradan dava açılabilir mi? Evet, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren 1 yıl içerisinde yoksulluk nafakası davası açılabilir. Bu süreden sonra açılan davalar zamanaşımı def'i ile karşılaşabilir.

2. Nafaka alacaklısının piyango çıkması veya miras kalması nafakayı kaldırır mı? Miras kalması veya yüklü bir ikramiye çıkması durumunda, kişinin yoksulluk hali ortadan kalkacağı için (TMK m. 176/3 uyarınca yoksulluğun zail olması) nafakanın kaldırılması davası açılabilir. Ancak miras kalan malın gelir getirmeyen bir mülk olması durumunda nafakanın tamamen kaldırılması yerine indirilmesi ihtimal dahilindedir.

3. Nafaka borçlusu yeniden evlenirse nafaka miktarı düşer mi? Yalnızca yeniden evlenme bir indirim sebebi değildir. Ancak bu evlilikten çocuk sahibi olunması ve yeni ailenin geçim yükümlülüğünün borçlunun mali gücünü önemli ölçüde sarsması durumunda, hakkaniyet gereği nafaka miktarında indirim talep edilebilir.

4. Nafaka alacaklısı bir başkasıyla evliymiş gibi yaşıyorsa ne yapılmalıdır? Bu durumda nafakanın kaldırılması davası açılmalı ve bu yaşam tarzı tanık beyanları, sosyal inceleme raporları veya otel kayıtları gibi delillerle ispatlanmalıdır. Bu durumun tespiti halinde mahkeme nafakayı geleceğe etkili olarak kaldırır; geçmiş ödemeler genellikle iade edilmez.

Kaynakça

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu.
• Hukuk Genel Kurulu, Esas No: 2017/1522, Karar No: 2019/1140.
• Hukuk Genel Kurulu, Esas No: 2019/633, Karar No: 2022/1293.
• Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, Esas No: 2006/3196, Karar No: 2006/3451.
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, Esas No: 2024/4916, Karar No: 2025/1751.
• Hukuk Genel Kurulu, Esas No: 2023/582, Karar No: 2025/24.

Yasal Uyarı: Bu metin yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup, herhangi bir hukuki tavsiye veya profesyonel danışmanlık niteliği taşımamaktadır. Her somut uyuşmazlığın kendine özgü şartları bulunduğundan, hak kaybına uğramamak adına profesyonel bir hukukçu desteği alınması önerilir.

Ana Kategori Rehberi

Bu konunun genel çerçevesi için Aile Hukuku Genel Rehberi sayfasına bakabilirsiniz.