CMK 220 Uyarınca Duruşma Tutanağı Başlığındaki Şekli Eksikliklerin Hukuki Geçerliliğe Etkisi

CMK 220 Kapsamında Duruşma Tutanağı Başlığının Hukuki Niteliği

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 220, duruşma tutanağının başlık kısmında bulunması zorunlu olan asgari unsurları emredici bir dille düzenlemiştir. Bu maddeye göre tutanak başlığında mahkemenin adı, oturum tarihi, hakimlerin, Cumhuriyet savcısının ve zabıt katibinin adı ve soyadı açıkça belirtilmelidir. Bu düzenlemenin temel amacı, yargılamanın kanunla belirlenmiş usullere ve "kanuni hakim" ilkesine uygun olarak yapıldığının denetlenebilir bir belge ile tevsik edilmesidir. Uygulamada, tutanak başlığındaki bir ismin yanlış yazılması veya imza ile başlık arasındaki uyumsuzluk, her zaman hükmün iptalini gerektiren bir mutlak bozma sebebi olarak görülmez.

Yargıtay içtihatları, duruşma tutanağındaki şekli eksiklikleri değerlendirirken "maddi gerçekliğin bozulup bozulmadığı" ve "savunma haklarının kısıtlanıp kısıtlanmadığı" kriterlerini esas almaktadır. CMK m. 222 uyarınca duruşmanın nasıl yapıldığı ve usul kurallarına uyulup uyulmadığı ancak tutanakla ispat olunabilir. Bu nedenle tutanak, bir "resmi belge" niteliğindedir ve aksi sadece sahtecilik iddiası ile ispatlanabilir. Ancak başlık kısmındaki sehven yapılan yazım hataları, eğer dosya kapsamındaki diğer belgelerle (örneğin UYAP kayıtları veya imza blokları) düzeltilebiliyor ve gerçekte duruşmaya katılan heyetin kanuna uygun olduğu anlaşılabiliyorsa, bu durum "nisbi hukuka aykırılık" olarak nitelendirilmektedir.

Tutanak Başlığında Yer Alan İsimler ve İmza Uyuşmazlıkları

Duruşma tutanağının başlık kısmında yer alan hakim isminin, tutanağın altındaki imza ile uyuşmaması adliye pratiğinde en sık karşılaşılan usulü sorunlardan biridir. Bu durum, genellikle heyet değişikliği veya yedek hakim görevlendirmelerinde şablonun güncellenmemesinden kaynaklanır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun yerleşik eğilimi, bu tür uyuşmazlıklarda "gerçekte kimin duruşmada hazır bulunduğu" sorusuna odaklanmaktadır.

"Duruşma tutanağının başlığına duruşmaya katılan üye hakimlerden birinin isminin yerine yanılgı sonucu başka bir üye hakimin isminin yazılması hususunun bozma nedeni yapılmasında isabet bulunmamaktadır. (...) Gerekçeli kararın başlığına ve son kısmına üye hakim Ceren’in ismi ve sicil numarasının yazılması ve gerekse bahse konu oturuma ait tutanak ile gerekçeli kararın tüm sayfalarının yine hakim Ceren tarafından imzalanmış olmasından açıkça anlaşılmaktadır."

Kaynak: Ceza Genel Kurulu - Esas No: 2011/1-392 - Karar No: 2012/133

Belgeyi Gör: Ceza Genel Kurulu 2011/1-392 E. , 2012/133 K.

Editörün Notu: Yukarıdaki kararda vurgulandığı üzere, eğer tutanak başlığındaki hata diğer sayfadaki imzalar, gerekçeli karar başlığı veya UYAP kayıtlarıyla teyit edilebiliyorsa, bu durum hükmün esasına etkili görülmez. Ancak, eğer başlıkta ismi geçen hakim duruşmada yoksa ve imza atan hakim de duruşmada hazır bulunmamışsa, bu durum mahkemenin kanuna uygun teşekkül etmediği (CMK m. 289/1-a) gerekçesiyle mutlak bozmayı gerektirir.

Mutlak ve Nisbi Hukuka Aykırılık Ayrımında Tutanak Şekli

Ceza muhakemesinde her usul hatası kararın bozulmasına yol açmaz. CMK m. 288 ve 289 çerçevesinde yapılan ayrımda, duruşma tutanağının şekline ilişkin eksikliklerin çoğu nisbi (göreceli) hukuka aykırılık teşkil eder. Nisbi aykırılıkların bozma nedeni olabilmesi için, bu hatanın "hükmü etkileyecek nitelikte" olması şarttır.

Nisbi Aykırılık Halleri ve Denetim Kriterleri

Tutanak başlığındaki harf hataları, sicil numarasının yanlış yazılması veya heyet üyelerinin sırasının karıştırılması gibi durumlar nisbi aykırılık kapsamındadır. Bu hataların varlığı halinde Yargıtay, davanın makul sürede bitirilmesi ilkesini (Anayasa m. 141/4) gözeterek, maddi gerçekliğe zarar vermeyen şekli eksiklikler nedeniyle bozma kararı vermekten kaçınmaktadır. Bu yaklaşım, usul ekonomisi ve hukuki güvenlik ilkelerinin bir sonucudur.

Mutlak Aykırılık Halleri: CMK m. 289 Uygulaması

Duruşma tutanağındaki şekli eksiklik, mahkemenin kanunen bulunması gereken süjelerden yoksun olarak toplandığını kanıtlıyorsa artık bir mutlak aykırılıktan söz edilir. Örneğin, tutanakta bir hakimin ismi yazılı olmasına rağmen imza blokunda imzasının eksik olması ve bu durumun müzakereye katılımı şüpheli hale getirmesi mutlak bozma nedenidir. Keza, Cumhuriyet savcısının tutanakta "hazır" olarak gösterilip imzasının bulunmaması da benzer bir hukuki risk teşkil eder.

Cumhuriyet Savcısının İsim Karışıklığı ve Karar Geçerliliği

Tutanak başlığı ile hüküm arasındaki uyuşmazlık sadece hakimler için değil, iddia makamı olan Cumhuriyet savcısı için de geçerlidir. CMK m. 188/1 gereğince Cumhuriyet savcısının duruşmada hazır bulunması şarttır. Karar oturumuna katılan savcı ile gerekçeli kararda belirtilen savcının farklı olması, denetim makamı nezdinde ciddi bir usul ihlali olarak değerlendirilebilir.

"Kısa kararın açıklandığı son celseye 41111 sicil numaralı Cumhuriyet savcısı Murat Yiğiter'in katılmasına karşın, sebebi belirtilmeden gerekçeli karar başlığında 110520 sicil numaralı Cumhuriyet savcısı Aslan Barlık'ın yazılması suretiyle 5271 sayılı CMK'nın 219 ve 220. maddelerine aykırı davranılması, hukuka aykırı bulunmuştur."

Kaynak: 10. Ceza Dairesi - Esas No: 2024/3288 - Karar No: 2024/26127

Belgeyi Gör: 10. Ceza Dairesi 2024/3288 E. , 2024/26127 K.

Bu emsal karar göstermektedir ki, özellikle karar aşamasında süjelerin kimlik bilgilerindeki tutarsızlık, Yargıtay nezdinde "tutanakların sıhhati" noktasında kuşku uyandırmakta ve davanın esası incelenmeksizin bozulmasına sebebiyet verebilmektedir. Profesyonel hukukçular için bu nokta, gerekçeli karar tebliğ alındığında tutanaklar ile başlık kısmının harfiyen karşılaştırılmasının ehemmiyetini ortaya koymaktadır.

Savunma Hakkı ve Zorunlu Müdafii Katılımının Belgelendirilmesi

Duruşma tutanağı, sanığın ve müdafiinin duruşmada hazır bulunup bulunmadığını kanıtlayan yegane belgedir. Zorunlu müdafiliğin söz konusu olduğu durumlarda (alt sınırı 5 yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar veya sanığın çocuk/engelli olması halleri), müdafiinin yokluğunda karar verilmesi ağır bir hak ihlalidir. Tutanak başlığında müdafiinin "hazır" yazılmasına rağmen içeriğinde beyanının alınmaması çelişki oluşturur.

"Duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması gereken sanıklar müdafisinin yokluğunda direnme hükmünün tesis ve tefhim edilmesi usul ve kanuna aykırıdır. Öte yandan, 12.06.2013 tarihli duruşma tutanağının başında sanık ...’in hazır olduğundan bahsedilip, tutanağın sonunda sanığın yokluğunda karar verildiği belirtilerek çelişkiye neden olunduğu... savunma hakkını ilgilendiren kurallara uyulup uyulmadığının denetlenemediği..."

Kaynak: Ceza Genel Kurulu - Esas No: 2017/259 - Karar No: 2018/383

Belgeyi Gör: Ceza Genel Kurulu 2017/259 E. , 2018/383 K.

Bu tür uyuşmazlıklarda tutanak başlığı ile sonuç kısmı arasındaki "karışıklık", Yargıtay tarafından "savunma hakkının kısıtlanması" olarak nitelendirilmekte ve hükmün bozulmasına yol açmaktadır. İster seçilmiş olsun ister baro tarafından görevlendirilmiş, müdafiinin katılım durumu tutanakta hiçbir duraksamaya yer vermeyecek şekilde netleştirilmelidir.

Duruşma Tutanağının İspat Gücü ve CMK 222 Sınırları

CMK m. 222, duruşma tutanağına karşı sadece "sahtecilik" iddiasının ileri sürülebileceğini belirtir. Bu, tutanağın hukuki işlemler için mutlak bir ispat aracı olduğunu gösterir. Ancak tutanağın bu yüksek ispat gücüne sahip olabilmesi için CMK m. 219 ve 220'deki asgari şekil şartlarını taşıması gerekir.

Tutanak Unsuru	Dayanak Madde	İspat Gücü Niteliği	Eksikliğin Sonucu
Mahkeme Adı ve Oturum Tarihi	CMK m. 220/1-a, b	Görev ve yetki denetimi için temel	Mutlak Bozma (Tarih yoksa)
Hakimlerin İsim ve Soyadları	CMK m. 220/1-c	Kanuni hakim ilkesinin teyidi	Nisbi veya Mutlak Bozma
Cumhuriyet Savcısı İmzası	CMK m. 219/1	İddia makamının katılımı	Nisbi/Usulü Eksiklik
Zabıt Katibi İmzası	CMK m. 219/1	Tutanağın sıhhati ve belgelendirme	Kararın geçersizliği ihtimali
Zorunlu Müdafii Beyanı	CMK m. 188/1	Savunma hakkının tesisi	Mutlak Bozma

Uygulama Notu: Tutanakta yer alan teknik hatalar (örneğin duruşmanın bittiği saatin yazılmaması) genellikle bozma nedeni yapılmazken, delillerin tartışıldığı veya son sözün verildiği aşamalarda süjelerin katılımına dair çelişkiler "adil yargılanma hakkı" kapsamında kritik önem taşır.

Teknik Araçlarla Kayıt ve Yazılı Tutanağa Dönüştürme Usulü

CMK m. 219/1 uyarınca, duruşmada yapılan işlemlerin SEGBİS veya benzeri teknik araçlarla kayda alınması halinde, bu kayıtların vakit geçirilmeksizin yazılı tutanağa dönüştürülmesi zorunludur. Yazılı hale getirilen bu tutanaklar da yine mahkeme başkanı veya hakim ile zabıt katibi tarafından imzalanmalıdır.

Teknik araçlarla kayıt yapıldığında tutanak başlığı, kaydın başladığı andaki heyeti yansıtmalıdır. Eğer ses ve görüntü kaydı çözümünde başlıkta ismi yazılı olmayan bir süjenin (örneğin başka bir katibin veya hakimin) müdahalesi tespit edilirse, bu durum CMK m. 220'ye aykırılık teşkil edecektir. Ancak Yargıtay 16. Ceza Dairesi'nin (yeni 3. CD) istikrarlı kararlarında vurgulandığı üzere, zorunlu müdafiinin SEGBİS oturumunda hazır bulunması, tutanakta ismi yazılmasa dahi savunma hakkının kısıtlanmadığına delalet edebilir. Önemli olan, teknik kaydın tutanakla uyumlu olmasıdır.

Gerekçeli Karar Başlığı ile Tutanak Arasındaki Çelişkiler

Mahkemelerce kurulan hükümlerde, gerekçeli kararın başlık kısmının CMK m. 232/1-b uyarınca düzenlenmesi gerekir. Karar başlığı, tutanak başlığı ile senkronize olmalıdır. Eğer tutanakta hakim A, karar başlığında hakim B yazıyorsa; hangisinin gerçekte karara katıldığı imza bloğundan anlaşılmaya çalışılır.

Yargıtay 10. Ceza Dairesi'nin uyuşturucu madde ticareti suçuna ilişkin bir davasında (2024/3288 E.), son celseye katılan savcı ile gerekçeli karar başlığındaki savcının farklı olması bozma nedeni sayılmıştır. Bu, tutanakların sadece geçmişi belgelemekle kalmayıp, gerekçeli kararın da dayanağını oluşturduğunu kanıtlar. Karara katılan hakimin tutanakta "izinde" gösterilmesi veya tutanakta olmayan bir hakimin kararda "üye" olarak belirmesi, müzakere gizliliği ve kararın oluşum süreci bakımından hukuka kesin aykırılık (CMK m. 289/1-a) teşkil edebilir.

Zabıt Katibi ve Mahkeme Başkanı Değişikliklerinin Tutanağa Yansıması

Duruşma devam ederken zabıt katibinin veya mahkeme başkanının değişmesi durumunda, bu değişikliğin tutanağın ilgili kısmında belirtilmesi yasal zorunluluktur. CMK m. 219/1'deki "tutanak, mahkeme başkanı veya hakim ile zabıt katibi tarafından imzalanır" hükmü, o oturumun tamamını kapsayan süjeleri işaret eder.

Eğer duruşmanın başında görevli olan katip değişmişse ve tutanak başlığı güncellenmemişse, ancak alt imzada yeni katibin sicili varsa, bu durum "maddi hata" kapsamında değerlendirilerek nisbi aykırılık sayılır. Lakin mahkeme başkanının mazereti durumunda tutanağın en kıdemli üye tarafından imzalanması (CMK m. 219/2) kuralı ihlal edilmişse, bu durum tutanağın resmi belge niteliğini sakatlayabilir. Adliye pratiğinde bu tür durumlar "şerh" düşülerek çözülmelidir.

Sahtecilik İddiası ve Tutanaktaki Maddi Hataların Düzeltilmesi

CMK m. 222 uyarınca tutanağa karşı tek yol sahtecilik iddiasıdır. Ancak sahtecilik iddiası bulunmasa dahi, açık yazım yanlışları (tashih) her zaman mümkündür. Tutanak başlığında hakimin isminin "Ali" yerine "Veli" yazılması bir maddi hatadır. Bu hata, hakimlerin imza bloku veya UYAP üzerindeki elektronik imzaları ile giderilebilir.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nın itirazları sonucunda verilen Genel Kurul kararlarında, duruşmada hazır bulunan hakimin isminin başlıkta sehven farklı yazılmasının "maddi gerçekliği değiştirmeyeceği" kabul edilmektedir. Esas olan, hakimin sicil numarası ve ıslak/elektronik imzasının varlığıdır. Eğer imza gerçek hakime aitse, başlıkta başka bir ismin yer alması "hükmü etkileyecek bir usul hatası" olarak görülmemektedir. Ancak sahtecilik iddiası varsa, mahkemece bu konuda bir ön inceleme yapılması ve duruma göre suç duyurusunda bulunulması gerekir.

Karar Oturumundaki Usulü Eksikliklerin Temyiz Denetimine Etkisi

Temyiz incelemesi, hükmün hukuka aykırı olup olmadığına odaklanır (CMK m. 288). Duruşma tutanağındaki şekli eksiklikler, temyiz başvurusunda özellikle belirtilmemiş olsa dahi, eğer CMK m. 289 kapsamındaki mutlak bozma nedenlerinden birine işaret ediyorsa Yargıtay tarafından re'sen (kendiliğinden) incelenir.

Özellikle zorunlu müdafiliğin ihlal edildiği veya mahkemenin kanuna aykırı teşekkül ettiği izlenimi veren tutanak hataları, davanın esasına girilmeden bozma kararı verilmesine neden olur. Yargıtay 3. Ceza Dairesi (2025/13531 K.), terör örgütüne yardım suçunda zorunlu müdafiinin yokluğunda sorgu yapılmasını ve tutanaklarda bu eksikliğin giderilmemesini adil yargılanma hakkının ihlali olarak değerlendirmiştir. Bu nedenle profesyonel hukukçular için tutanak, sadece bir kayıt değil, temyiz incelemesinin sınırlarını belirleyen en stratejik belgedir.

Uygulama Notu: Duruşma Esnasında Tutanak Başlığı Kontrol Listesi

Duruşma pratiğinde hak kayıplarını önlemek adına müdafi veya vekilin her oturumda şu hususları kontrol etmesi ve gerektiğinde "zapta geçirilmesini" talep etmesi önerilir:

1. Heyet Uyumu: Kürsüde oturan hakimler ile tutanak başlığında isimleri geçen hakimlerin ve sicil numaralarının aynı olup olmadığı.
2. Savcı Katılımı: Duruşmaya katılan Cumhuriyet savcısının isminin güncel olup olmadığı (özellikle savcı değişikliği yaşanmışsa).
3. Katip İmzası: Zabıt katibinin imza blokunda yer alıp almadığı ve başlıkta belirtilen katip ile imza sahibinin örtüşmesi.
4. Hazır Bulunma Şerhleri: Müdafiinin duruşmada hazır olduğu hususunun başlık kısmına doğru yansıtılması (özellikle SEGBİS ile katılımlarda).
5. Teknik Kayıt Şerhi: Eğer SEGBİS kaydı yapılıyorsa, bu durumun tutanak başlığında ve sonunda net bir şekilde belirtilmiş olması.

Bu kontrol adımları, ileride muhtemel bir usul hatasına dayalı bozma talebinin temellendirilmesi veya haksız bir bozmanın önlenmesi için hayatidir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Duruşma tutanağında hakimin ismi doğru ancak sicil numarası yanlış yazılmışsa karar bozulur mu? Hayır, bu durum "maddi hata" olarak kabul edilir. İsim ve imza uyuşuyorsa, sicil numarasındaki hata nisbi bir aykırılıktır ve hükmün esasına etkili olmadığı sürece bozma nedeni yapılamaz.

2. Gerekçeli karar başlığındaki savcı ile karar oturumuna katılan savcı farklıysa ne yapılmalıdır? Bu durum ciddi bir usul ihlali (CMK m. 219, 220 ve 232 ihlali) teşkil eder. Yargıtay 10. Ceza Dairesi'nin güncel kararları ışığında, bu durumun temyiz dilekçesinde "mutlak bozma nedeni" olarak ileri sürülmesi gerekir. Karara gerçekte hangi savcının mütalaa vererek katıldığı denetlenemez hale gelirse hüküm bozulacaktır.

3. Tutanak başlığında müdafii "hazır" yazıyor ama son sözü sorulmamışsa bu durum nasıl değerlendirilir? Bu bir "çelişki" halidir. CMK m. 222 uyarınca tutanağın ispat gücü zedelenir. Savunma hakkının kısıtlandığı karinesi doğar. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, bu tür çelişkilerin sanık lehine yorumlanması ve "savunma hakkının kısıtlanması" nedeniyle bozma kararı verilmesi yönünde eğilim göstermektedir.

4. Zabıt katibi tutanağı imzalamayı unutmuşsa karar geçersiz mi olur? Evet, zabıt katibinin imzası CMK m. 219/1 uyarınca tutanağın "resmi belge" kimliğini kazandığı andır. İmzasız bir tutanak, hukuken yok hükmündedir ve duruşmada yapılan işlemlerin usulüne uygun yapıldığını kanıtlayamaz. Bu durum mutlak bozma sebebidir.

5. SEGBİS kaydı varken yazılı tutanak başlığındaki hata önemini yitirir mi? Hayır. Kanun koyucu teknik kaydı "vakit geçirilmeksizin yazılı tutanağa dönüştürme" şartına bağlamıştır. Denetim merciinin esas aldığı belge yazılı tutanaktır. Başlıktaki hata, teknik kayıtla dahi açıklanamıyorsa (örneğin kayıtta olmayan bir hakim başlıkta varsa) usulsüzlük devam eder.

Kaynakça

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 188, 219, 220, 222, 232, 289.
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu, Esas No: 2011/1-392, Karar No: 2012/133.
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu, Esas No: 2017/259, Karar No: 2018/383.
• Yargıtay 10. Ceza Dairesi, Esas No: 2024/3288, Karar No: 2024/26127.
• Yargıtay 3. Ceza Dairesi, Esas No: 2022/22170, Karar No: 2025/13531.
• Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Esas No: 2021/2360, Karar No: 2021/6361.

---

Yasal Uyarı: Bu makale, sunulan mevzuat ve içtihat verileri ışığında hazırlanan akademik bir inceleme olup, genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Somut olayların kendine özgü şartları, süreleri ve delil durumları farklılık gösterebileceğinden, bu içerik profesyonel bir hukuki danışmanlık veya avukatlık hizmeti yerine geçmez. Hukuki uyuşmazlıklarda uzman bir hukukçudan destek alınması tavsiye edilir. Metindeki vaka analizleri anonimleştirilmiştir.

Ana Kategori Rehberi

Bu konunun genel çerçevesi için Ceza Muhakemesi Hukuku Genel Rehberi sayfasına bakabilirsiniz.