CMK 104 Kapsamında Salıverilme İstemi ve Tutukluluk Kararlarına Karşı Adliye Pratiğinde Tahliye Stratejileri

CMK 104 Uyarınca Salıverilme İstemi ve Usuli Güvencelerin Kapsamı

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 104, şüpheli veya sanığın tutukluluk halinin sona erdirilmesi amacıyla yargı mercilerine başvurma hakkını düzenleyen temel normdur. Bu madde uyarınca tutuklu bulunan şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında salıverilmesini talep edebilir. Kanun koyucu, hürriyeti kısıtlayıcı bir koruma tedbiri olan tutukluluğun her an denetlenebilmesine olanak tanımıştır. Dosya kapsamındaki delil durumunun değişmesi, suç vasfının lehine dönüşme ihtimali veya tutukluluk sürelerinin aşılması gibi durumlarda bu başvuru mekanizması işletilmektedir.

Adliye pratiğinde CMK 104 istemleri, hakim veya mahkeme tarafından dosya üzerinden veya gerekli görüldüğünde duruşmalı olarak incelenir. Kanunun 105. maddesi, bu istemler üzerine verilecek kararların usulünü belirlerken, Cumhuriyet savcısının görüşünün alınmasını zorunlu kılar. Ancak Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay’ın yerleşik içtihatları, bu sürecin bir "silahların eşitliği" ilkesi çerçevesinde yürütülmesini, özellikle müdafi yardımından yararlanma hakkının ihlal edilmemesini emreder.

"5271 sayılı CMK’nın 105. maddesi hem soruşturma hem de kovuşturma aşamasındaki tutukluluk durumuna ilişkindir. 5271 sayılı CMK’nın 103. maddesi (yani Cumhuriyet savcısının tutuklama kararının geri alınmasını istemesi) yalnızca soruşturma aşamasıyla sınırlı iken, 5271 sayılı CMK’nın 104. maddesi hem şüpheli hem sanık zikredildiğinden soruşturma ve kovuşturma aşamalarını da kapsayacak niteliktedir."

Kaynak: Anayasa Mahkemesi Kararı - Esas No: 2021/79 - Karar No: 2021/104

Belgeyi Gör: ANAYASA MAHKEMESİ KARARI E. 2021/79, K. 2021/104

Soruşturma ve Kovuşturma Evrelerinde İstem Yetkisi ve Merci Belirlenmesi

Salıverilme isteminde bulunma yetkisi münhasıran şüpheli, sanık veya bunların müdafiine aittir. Şüphelinin yasal temsilcisi (eş, kanuni temsilci) de CMK m. 262 uyarınca bu istemde bulunma hakkına sahiptir. Soruşturma evresinde istem, tutuklama kararını veren veya soruşturmayı yürüten yerdeki sulh ceza hakimliğine; kovuşturma evresinde ise davanın açıldığı mahkemeye yöneltilir.

Uygulamada, soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısının CMK m. 103 uyarınca resen salıverme yetkisi ile CMK m. 104 uyarınca yapılan şüpheli istemi karıştırılabilmektedir. Cumhuriyet savcısının tutuklama kararının geri alınmasını istemesi sadece soruşturma aşamasına özgü bir yetkiyken, şüphelinin veya sanığın salıverilme istemi yargılamanın sonuna kadar her an kullanılabilir. Merci, bu istemi karara bağlarken m. 105 uyarınca savcı mütalaasını alır; ancak bu mütalaa hakimi bağlayıcı nitelikte değildir.

CMK 105 Usulü ve Karar Verme Süreçlerindeki Kritik Detaylar

Şüpheli veya sanığın salıverilme istemi üzerine merci, dosya üzerinde yapacağı inceleme neticesinde üç gün içinde karar vermekle yükümlüdür. Bu süre hak düşürücü olmamakla birlikte, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edilmemesi adına yargısal bir ödev niteliğindedir. CMK 105 uyarınca verilen kararlar, kural olarak itiraza tabidir. İtiraz süreci, kararın tefhim veya tebliğinden itibaren yedi gündür.

Editörün Notu: CMK m. 103/2 kapsamında Cumhuriyet savcısının resen verdiği salıverme kararları ile m. 104 uyarınca mahkemenin verdiği kararlar arasındaki usul farkı, Anayasa Mahkemesi tarafından netleştirilmiştir. Resen gerçekleşen salıverme hallerinde mahkeme kararına gerek duyulmazken, istem üzerine verilen kararlarda CMK 105 usulü (itiraz yolu açık olma) zorunludur.

İşlem Türü	Yasal Dayanak	Karar Mercii	İtiraz Yolu
Savcının Resen Salıvermesi	CMK m. 103/2	Cumhuriyet Savcısı	Yok (Resen İcra)
Şüphelinin Tahliye İstemi	CMK m. 104	Sulh Ceza Hakimliği	Mevcut (CMK m. 105)
Sanığın Tahliye İstemi	CMK m. 104	Görevli Mahkeme	Mevcut (CMK m. 105)
Periyodik Tutukluluk İncelemesi	CMK m. 108	Hakim/Mahkeme	Mevcut

Zorunlu Müdafilik ve Tutukluluk Yargılamasında Silahların Eşitliği

Yargıtay 16. Ceza Dairesi ve güncel adıyla 3. Ceza Dairesi kararları, tutuklulukla ilgili her türlü kararın müdafi eşliğinde alınması gerektiğini bir "savunma hakkı doktrini" olarak kabul etmektedir. CMK m. 101/3 uyarınca tutuklama talebiyle mahkemeye sevk edilen şüpheli veya sanığın mutlaka bir müdafi yardımından yararlandırılması gerekir. Bu zorunluluk, tutukluluk halinin devamı kararlarında da "evleviyetle" geçerlidir.

Adliye pratiğinde, sanığın müdafii olmaksızın yapılan tutukluluk incelemeleri veya tahliye taleplerinin reddi kararları, "silahların eşitliği" ilkesinin ağır ihlali olarak kabul edilmektedir. Özellikle ağır ceza mahkemelerinin görev alanına giren ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, müdafi bulundurulmaması CMK m. 289/1-e uyarınca hükmün mutlak bozulması sebebidir.

"Tutuklamaya sevk edilen ya da tutuklu olarak yargılanan şüpheli veya sanığa tayin edilmesi gereken müdafi, 'zorunlu müdafi' statüsündedir. Adil yargılanma hakkı kapsamında yer alan müdafi yardımından yararlanmadan vazgeçmenin geçerli olabilmesi için her türlü şüpheden uzak bir açıklıkta olması gerekir. Müdafi yardımından yararlanma hakkı aynı zamanda 'silahların eşitliği' ilkesinin de gereğidir."

Kaynak: Yargıtay 16. Ceza Dairesi - Esas No: 2018/2415 - Karar No: 2018/3277

Belgeyi Gör: 16. Ceza Dairesi 2018/2415 E. , 2018/3277 K.

Tutukluluğun Devamı Kararlarında Gerekçe Zorunluluğu ve Risk Analizi

CMK m. 104 uyarınca yapılan tahliye taleplerinin reddine dair kararların, Anayasa m. 141 ve CMK m. 34 uyarınca gerekçeli olması hukuki bir zorunluluktur. Matbu ifadelerle "delil durumunun korunması", "suçun vasıf ve mahiyeti" gibi genel geçer cümleler, Anayasa Mahkemesi tarafından hak ihlali olarak değerlendirilmektedir. Gerekçe; somut olgulara, delillere ve tutukluluk nedenlerinin (kaçma şüphesi, delil karartma) hala devam ettiğine dair verilere dayanmalıdır.

Uygulama Notu: Tahliye dilekçelerinde sadece yasal metinlere atıf yapmak yerine, dosyaya yeni giren delillerin (HTS kayıtları, tanık beyanları, bilirkişi raporları) mevcut şüpheyi nasıl zayıflattığı somutlaştırılmalıdır. Özellikle sanığın sosyal durumu, sabit ikametgah sahibi olması ve adli kontrol tedbirlerinin (imza, yurt dışı çıkış yasağı vb.) neden yeterli olacağı teknik bir dille işlenmelidir.

CMK 108 Kapsamında 30 Günlük Periyodik İnceleme ve Pratik Uygulama

Soruşturma evresinde, şüpheli salıverilme isteminde bulunmasa dahi, hakim en geç otuzar günlük süreler halinde tutukluluk halinin devamının gerekip gerekmeyeceğine karar vermekle yükümlüdür (CMK m. 108). Bu inceleme, şüpheli veya müdafii dinlenilmeden dosya üzerinden de yapılabilir. Ancak doktrinde ve bazı yüksek yargı kararlarında, bu sürecin de çelişmeli yargılama ilkesine uygun yürütülmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Kovuşturma evresinde ise mahkeme, her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında tutukluluk durumunu resen inceler. Bu incelemelerde Cumhuriyet savcısının görüşü alınır. Müdafiin tutukluluğa ilişkin beyanlarının tutanağa doğru geçirilmesi ve reddedilen tahliye taleplerine karşı CMK m. 105 uyarınca itiraz yolunun açık tutulması usuli bir güvencedir.

Özel Suç Tiplerinde Tutukluluk ve Tahliye Yaklaşımları

Sermaye piyasası suçları, vergi usul kanunu muhalefetleri veya uyuşturucu ticareti gibi spesifik alanlarda tutukluluk değerlendirmeleri farklı parametrelere dayanabilmektedir. Örneğin, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m. 106 (Bilgi Suistimali) veya m. 107 (Piyasa Dolandırıcılığı) kapsamında yürütülen soruşturmalarda, dijital delillerin muhafazası ve piyasa istikrarının korunması gerekçesiyle tutukluluğa daha sık başvurulduğu gözlemlenmektedir.

Ancak uyuşturucu madde ticareti (TCK m. 188) gibi suçlarda, ele geçen maddenin miktarı, ele geçiş şekli ve sanığın bu madde üzerindeki tasarruf gücü tahliye taleplerinin odağını oluşturur. Yargıtay 10. Ceza Dairesi'nin kararlarında görüldüğü üzere, suç vasfının değişme ihtimali (örneğin ticaretten kullanmaya dönüşme) tahliye kararları için en güçlü gerekçelerden biridir.

"Sanık hakkında 'uyuşturucu madde ticareti yapma' suçundan kurulan hükmün incelenmesinde; ele geçen maddenin miktar itibarıyla kullanma sınırında olması ve yurt dışından getirildiğine dair kesin delil bulunmaması durumunda 'ithal suçu' yönünden hukuki durumun yeniden tayini gerekir. Bu gibi durumlarda tutukluluk halinin devamı kararlarının orantılılık ilkesi ışığında değerlendirilmesi elzemdir."

Kaynak: Yargıtay 10. Ceza Dairesi - Esas No: 2022/15833 - Karar No: 2023/3240

Belgeyi Gör: 10. Ceza Dairesi 2022/15833 E. , 2023/3240 K.

Tutukluluğa İtiraz ile Tahliye Talebi Arasındaki Usuli Farklılıklar

Hukuk pratiğinde "tutukluluğa itiraz" (CMK m. 101/5) ile "tahliye talebi" (CMK m. 104) sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da, bu iki müessese usuli sonuçları itibarıyla farklılık arz eder. Tutukluluğa itiraz, verilmiş olan tutuklama kararının hukuka aykırı olduğu iddiasıyla, kararın öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılan bir başvurudur. CMK 104 kapsamındaki salıverilme istemi ise herhangi bir süreye tabi olmaksızın, tutukluluk süresince her an yapılabilir.

Tahliye talebinin reddi üzerine yapılacak itirazda, reddi veren mahkemenin hiyerarşik olarak bir üst mahkemesi (örneğin Asliye Ceza Mahkemesi için Ağır Ceza Mahkemesi, Sulh Ceza Hakimliği için bir sonraki numaralı Sulh Ceza Hakimliği) inceleme yapar. İtiraz mercilerinin kararları kesindir; ancak Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolu bu aşamadan sonra açılır.

Savunma Hakkının Kısıtlanması: Müdafi Atanmadan Kurulan Hükümler

Tutuklu yargılamalarda sanığın veya şüphelinin müdafii yardımından mahrum bırakılması, sadece tutukluluğu değil, yargılamanın esasına ilişkin kurulan hükmü de sakatlar. Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve ilgili ceza daireleri, zorunlu müdafi atanmadan yapılan sorgu ve alınan beyanların "hukuka kesin aykırılık" teşkil ettiğini, bu yolla elde edilen delillerin hükme esas alınamayacağını istikrarlı bir şekilde karar altına almıştır.

Özellikle terör suçları veya uyuşturucu ticareti gibi katalog suçlarda (CMK m. 100/3), tutukluluğun devamına dair verilen kararların niteliği, savunma hakkının etkin kullanılmasına bağlıdır. Müdafiin dosyaya erişiminin kısıtlanması veya kısıtlılık kararı bulunan dosyalarda tahliye taleplerinin somut gerekçelerden yoksun reddedilmesi, adil yargılanma hakkının alt unsurlarını zedelemektedir.

"Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkülü için duruşmada hazır bulunması doğrudan şart koşulan zorunlu müdafiin görevlendirilmemesi, CMK 289. maddesinin 1-a-e bentleri bağlamında hukuka kesin aykırılık oluşturur. Bu durum, tutukluluk incelemelerinde ve hüküm aşamasında savunma hakkının kısıtlanması sonucunu doğurur."

Kaynak: Yargıtay 16. Ceza Dairesi - Esas No: 2018/125 - Karar No: 2018/1049

Belgeyi Gör: 16. Ceza Dairesi 2018/125 E. , 2018/1049 K.

Adliye Pratiğinde Tahliye Talebi Dilekçesi Hazırlama İlkeleri

Etkin bir CMK 104 başvurusu için dilekçenin sadece kanun maddelerini tekrar etmemesi, dosyanın somut verilerine dokunması gerekir. Dilekçe mimarisi oluşturulurken şu adımlar izlenmelidir: 1. Şüpheyi Zayıflatan Delillerin Analizi: Mevcut tutuklama gerekçesinin temelini oluşturan "kuvvetli suç şüphesi"nin, yeni toplanan delillerle nasıl "basit şüphe"ye gerilediği anlatılmalıdır. 2. Ölçülülük Denetimi: Tutuklamanın bir ceza değil, araç olduğu vurgulanmalı; adli kontrol tedbirlerinin neden aynı amaca hizmet edebileceği teknik olarak açıklanmalıdır. 3. Hukuki Sürelerin İhlali: Tutuklulukta geçen sürenin, muhtemel ceza miktarı ile orantısız hale gelip gelmediği (mahsup hesabı) ortaya konulmalıdır. 4. Katalog Suç Yanılgısı: Suçun katalog suçlardan olması tek başına tutuklama nedeni sayılamaz; bu husus AYM kararlarıyla desteklenmelidir.

İtiraz Mercilerinin Denetim Yetkisi ve Sınırları

Tahliye talebinin reddine karşı yapılan itirazlarda merci, sadece alt mahkemenin kararını değil, dosyanın tamamını yeniden inceleme yetkisine sahiptir. İtiraz mercii, tutukluluğun devamına dair kararı kaldırarak sanığın tahliyesine veya adli kontrolle salıverilmesine karar verebilir. Bu aşamada, itiraz dilekçesinin "yeni bir olgu" veya "gözden kaçan bir delil" üzerine kurgulanması, adliye pratiğinde başarı şansını artırmaktadır.

İnceleme sırasında Cumhuriyet savcısından mütalaa alınması zorunludur. Ancak müdafiin, savcı mütalaasına karşı beyanda bulunma hakkı, "silahların eşitliği" ilkesinin gereğidir. Çelişmeli yargılama kuralı gereği, aleyhe olan görüşlere karşı savunma yapma imkanı tanınmadan karar verilmesi usuli bir eksikliktir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. CMK 104 uyarınca yapılan tahliye talebi reddedilirse ne kadar süre sonra tekrar talepte bulunulabilir? Kanun koyucu tahliye talepleri için bir zaman sınırı öngörmemiştir. Red kararının hemen ardından, yeni bir delil ortaya çıkması veya hukuki durumda bir değişiklik olması halinde tekrar talepte bulunulabilir. Ancak pratik anlamda, dosyada bir gelişme olmadan yapılan mükerrer talepler genellikle "dosya kapsamında değişiklik bulunmadığı" gerekçesiyle reddedilmektedir.

2. Soruşturma aşamasında savcı tahliye talebini doğrudan reddedebilir mi? Hayır. Soruşturma aşamasında tutuklu bulunan şüphelinin tahliye istemi sulh ceza hakimi tarafından karara bağlanır. Savcı sadece bu konuda mütalaa verir. Savcının kendiliğinden (resen) tahliye yetkisi vardır (CMK 103/2), ancak şüphelinin istemini reddetme yetkisi hakime aittir.

3. Zorunlu müdafi yokluğunda yapılan tutukluluk incelemesi kesin bozma sebebi midir? Evet. Yargıtay içtihatlarına göre, zorunlu müdafilik gereken hallerde (alt sınırı 5 yıldan fazla hapis cezası veya katalog suçlar vb.) müdafi olmaksızın tutukluluk incelemesi yapılması veya hüküm kurulması mutlak hukuka aykırılıktır ve hükmün bozulmasını gerektirir.

4. Tahliye talebi üzerine verilen karara karşı her zaman itiraz edilebilir mi? CMK m. 105 uyarınca, salıverilme istemleri üzerine verilen kararlara karşı itiraz yolu açıktır. Hem tahliye talebinin reddine karşı şüpheli/sanık, hem de tahliye kararına karşı Cumhuriyet savcısı yedi gün içinde itiraz edebilir.

Kaynakça

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 101, 103, 104, 105, 108, 188, 289.
• Anayasa Mahkemesi Kararı - Esas No: 2021/79 - Karar No: 2021/104.
• Anayasa Mahkemesi Kararı - Esas No: 2021/40 - Karar No: 2021/29.
• Yargıtay 16. Ceza Dairesi - Esas No: 2018/2415 - Karar No: 2018/3277.
• Yargıtay 16. Ceza Dairesi - Esas No: 2018/125 - Karar No: 2018/1049.
• Yargıtay 10. Ceza Dairesi - Esas No: 2022/15833 - Karar No: 2023/3240.
• Yargıtay 10. Ceza Dairesi - Esas No: 2020/7091 - Karar No: 2020/7355.
• Ceza Genel Kurulu - Esas No: 2021/27 - Karar No: 2021/297.

Yasal Uyarı: Bu içerik tamamen genel bilgilendirme amaçlı olup, somut olayın özelliklerine göre farklılık gösterebilir; profesyonel hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.

Ana Kategori Rehberi

Bu konunun genel çerçevesi için Ceza Muhakemesi Hukuku Genel Rehberi sayfasına bakabilirsiniz.